Nestor – Powieść minionych lat – część 76 – Monomach

76. Pouczenie Włodzimierza Monomacha1

Ja, marny, przez dziada swojego, błogosławionego, sławnego Jarosława nazwany na chrzcie Wasylem, a ruskim imieniem Włodzimierz, przez ojca ukochanego i matkę swoją z Monomachów2 i dla ludzi chrześcijańskich, wielokrotnie bowiem ochroniony łaską swoją i modlitwą ojcowską od wszelkich nieszczęść. Siedząc na saniach3, pomyślałem w duszy swojej i pochwaliłem Boga, który mnie do tych dni, grzesznego, zachował. Owóż dzieci moje, lub inny ktokolwiek, słuchając tego pisma, nie śmiejcie się, zaś komu z dzieci moich będzie ono lube, niech je weźmie do serca swego, niech nie leniąc się pocznie takoż pracować.

Przede wszystkim, przez wzgląd na Boga i duszę swoją, bo jaźń miejcie Bożą w sercu swoim i jałmużnę czyńcie nieskąpą, to bowiem jest początkiem wszelkiego dobra. Jeśli zaś komu nie będzie lube pismo to, niech nie śmieje się, jeno tak rzeknie: w dalekiej drodze, i na saniach siedząc, niedorzecznie mówił.

Spotkali mnie bowiem posłowie od braci moich [stryjecznych] nad Wołgą, mówiąc: Pośpiesz do nas, a wypędzimy Rościsławiczów i włość ich odbierzemy; jeśli zaś nie pójdziesz z nami, to my sobie będziemy, a ty sobie. I rzekłem: Choć byście się gniewali, nie mogę z wami ja iść, ni przysięgi łamać. I odprawiwszy ieh, wziąłem Psałterz w smutku, rozłożyłem go, i to mi się trafiło4: Przecz bolejesz, duszo? Przecz niepokoisz mię? i tak dalej. I potem zebrałem słówka te lube, i złożyłem je w porządku, i napisałem. Jeśli wam ostatnie nie będą lube, to przyjmijcie początkowe.

Przecz bolejesz, duszo moja? Przecz niepokoisz mię? Ufaj Bogu, albowiem wierzę w niego. Nie naśladuj złych, nie zazdrość czyniącym bezprawie, ponieważ źli wytrzebieni będą, cierpiący zaś dla Pana zawładną ziemią. I jeszcze maluczko, a nie będzie grzesznika, będzie szukał miejsca swojego, i nie znajdzie. Cisi zaś odziedziczą ziemię i rozkoszować się będą wielkim pokojem. Podgląda grzeszny sprawiedliwego i zgrzytać będzie nań zębami swoimi, Pan zaś pośmieje się z niego, bo widzi, że nadchodzi dzień jego. Oręża dobyli grzesznicy, napięli łuk swój, aby strzelać biednego i ubogiego, zakłuć prawych sercem. Oręż ich wnijdzie w serca ich [samych], i łuki ich skruszą się. Lepsze jest ubóstwo sprawiedliwego, niźli bogactwa mnogie grzeszników. Bowiem ramiona grzeszników skruszą się, a sprawiedliwych Pan utwierdza. Oto grzesznicy zginą, sprawiedliwych zaś miłuje i obdarowuje. Bowiem błogosławiący Jego odziedziczą ziemię, przeklinający zaś Jego będą wytrzebieni. Pan stopy człowiekowi prostuje. Gdy upadnie, nie rozbije się bowiem Pan podtrzymuje rękę jego. Młody byłem, i zestarzałem się, a nie widziałem sprawiedliwego opuszczonym, ni potomstwa jego proszącym chleba. Wszelki dzień miłosierdzie czyni i pożycza sprawiedliwy, i plemię jego błogosławione będzie. Odstępuj od złego, czyń dobrze, szukaj pokoju i odżeń zło, i żyj po wieki wieków.

Gdyby powstali ludzie, toby żywcem pożarli nas; gdyby rozgniewała się zapalczywość Jego na nas, toby woda nas zatopiła. Zmiłuj się nade mną, Boże, bo podeptał mię człowiek, cały dzień napadając, znękał mię. Podeptali mię wrogowie moi, bowiem wielu walczyło ze mną z góry. Rozraduje się sprawiedliwy, i gdy zobaczy pomstę, ręce swoje umyje we krwi grzesznika. I rzecze tedy człowiek: Jeśli jest pożytek dla sprawiedliwego, jest Bóg, który sądzi na ziemi. Wyzwól mię od wrogów moich, Boże, i od powstających przeciw mnie wyrwij mię. Wybaw mię od czyniących bezprawie, i od męża krwawego ochroń mię, bo oto ułowili duszę moją. Bowiem gniew w chwili zapalczywości Jego, a żywot w woli Jego: wieczorem nastanie płacz, a nazajutrz — radość. Bowiem miłość jest lepsza od życia mojego, i usta moje chwalić Cię będą. Owóż błogosławię Cię w życiu moim, w imię Twoje wznoszę ręce moje. Ukryj mię przed zgrają przewrotnych i przed mnóstwem czyniących nieprawość. Rozradujcie się wszyscy prawego serca. Będę błogosławił Pana na każdy czas, zawżdy chwała Jego, i tak dalej.

Jak bowiem Bazyli [Wielki] nauczał, zebrawszy młodzieńców: mieć dusze czyste, nieskalane, ciało chude, mówić łagodnie i w czas słowo Pańskie, jeść i pić bez gwaru wielkiego, przy starych milczeć, mądrych słuchać, wobec starszych korzyć się, równych i młodszych miłować, bez chytrości rozmawiać, wiele rozumieć; nie unosić się słowem, nie obmawiać w rozmowie, nie śmiać się za dużo, wstydzić się starszych; z niewiastami niedorzecznymi nie gawędzić, oczy w dół spuszczać, a duszę wznosić, unikać ich; nie uchylać się od pouczania lekceważących władzę, za nic mieć cześć od wszystkich. Jeśli kto z was może innym usłużyć, od Boga nagrody niech się spodziewa i wiecznej szczęśliwości. O władczyni Bogarodzico! Odejm od ubogiego serca mojego hardość i zuchwałość, abym nie wynosił się próżnością świata tego w marnym tym życiu.

Naucz się, wierny człowiecze, pobożnie postępować, naucz się, wedle słów ewangelijnych, czy mieć na wodzy, język powściągać, rozum upokarzać, ciało ujarzmiać, gniew wytępiać, myśli czyste mieć, pobudzając siebie do dobrych uczynków dla Pana; pozbawiany — nie mścij się, nienawidzony — miłuj, prześladowany — cierp, karcony — proś, umórz grzech. Wybawcie skrzywdzonego, czyńcie sprawiedliwość sierocie, brońcie wdowy. Przyjdźcie i prawujmy się — mówi Pan. — Chociaż będą grzechy wasze jako szkarłat, jako śnieg ubielę je, i tak dalej. Zabłyśnie wiosna postu i kwiat pokuty, oczyśćmy siebie, bracia, od wszelkiej krwi cielesnej i duchowej. Wołając do Światłodawcy, rzekniemy: Sława Tobie, Miłujący ludzi!

Zaprawdę, dzieci moje, wiedzcie, jak miłuje ludzi Bóg miłościwy i przemiłościwy. My, ludzie, grzeszni jesteśmy i śmiertelni, i jeśli kto nam co złego uczyni, to chcemy go pożreć i krew jego przelać jak najrychlej: a Pan nasz, władając i życiem, i śmiercią, grzechy nasze wyższe od głowy naszej cierpi przez całe nasze życie. Jako ojciec, dziecko swoje kochając, bije i znów przygarnie je ku sobie, tak też i Pan nasz pokazał nam sposób zwyciężania wrogów [diabłów] — jak trzema uczynkami wyzwolić się od nich i zwyciężyć ich: pokutą, łzami i jałmużną. Są to dla was, dzieci moje, nie ciężkie przykazania Boże; tymi to uczynkami trzema wyzbyć się możemy grzechów swoich i królestwa [niebieskiego] nie utracić.

A dla Boga nie leńcie się, proszę was, nie zapominajcie trzech uczynków tych, nie są bowiem ciężkie. Nie życiem pustelniczym czy mniejszym, nie głodowaniem, jak to czynią niektórzy sprawiedliwi, lecz małym uczynkiem można dostąpić łaski Bożej.

Cóż jest człowiek, iż nań pamiętasz? Wielki jesteś, Panie, i dziwne sprawy Twoje, żaden rozum ludzki nie może pojąć dziwów Twoich. I jeszcze powiemy: Wielki jesteś, Panie, i dziwne sprawy Twoje, i błogosławione, i chwalone Imię Twoje na wieki po wszystkiej ziemi. Któż nie będzie chwalił i wysławiał siły Twojej i Twoich wielkich cudów, i dobroci, urządzonych na tym świecie: jak niebo urządzone, albo słońce, albo jak księżyc, albo jak gwiazdy i ciemność, i światło? I ziemia na wodach położona jest, Panie, Twoim przemysłem! Zwierzęta różnorodne i ptactwo, i ryby upiększone są Twoim przemysłem, Panie! I dziwujemy się cudowi temu, jak z prochu stworzył człowieka, jak różnorodne są wyglądy ludzkich lic; gdyby i wszystek świat zebrać, nie wszyscy są jednego wyglądu, jeno każdy ma swój wygląd lica, wedle Bożej mądrości. I to podziwamy, jak ptactwo niebieskie z wyraju ciągnie, i pierwej w nasze ręce5, lecz nie zatrzymuje się w jednym kraju, jeno i silne, i słabe rozchodzi się po wszystkich ziemiach, z Bożego nakazu, aby napełniły się lasy i pola. Wszystko zaś to dał Bóg na pożytek ludziom, na jadło, na wesele. Wielka jest, Panie, miłość Twoja ku nam, któryś te pożytki stworzył dla człowieka grzesznego. I też ptaki niebieskie nauczone są przez Ciebie, Panie: gdy każesz, to zaśpiewają, i ludzie weselą się w Tobie; a gdy nie każesz acz mają język, oniemieją. Więc błogosławion jesteś, Panie, i chwalon bardzo, któryś wszystkie cuda i dobrodziejstwa te stworzył i zdziałał. A kto nie chwali Ciebie, Panie, i nie wierzy wszystkim sercem i wszystką duszą w imię Ojca i Syna, i Świętego Ducha, niech będzie przeklęty!

Te Boskie słówka przeczytawszy, dzieci moje, pochwalcie Boga, który dał nam łaskę swoją; a oto od lichego i małego rozumu mojego nauka. Jeśli nie wszystką przyjmiecie, toć połowę. Jeśli wam Bóg zmiękczy serce, to przelejcie swoje łzy za grzechy swoje, mówiąc: Jako nad wszetecznicą i rozbójnikiem, i celnikiem zmiłowałeś się, tak i nad nami grzesznymi zmiłuj się! I w cerkwi to czyńcie, i kładąc się do snu. Nie grzeszcie [opuszczeniem modlitwy] ani jednej nocy; jeśli możecie, kłaniajcie się do ziemi po trzykroć, chyba byście zaniemogli. I nie zapominajcie tego, nie leńcie się, bowiem tym nocnym pokłonem i modlitwą człowiek zwycięża diabła, i co w dzień zgrzeszy, to tym gładzi. Jeśli na koniu jadąc nie będziecie z nikim obcować i jeśli innych modlitw nie umiecie odmawiać, toPanie, zmiłuj się wzywajcie bez ustanku po cichu, ta bowiem modlitwa jest daleko lepsza, niźli myśleć o niedorzecznościach, jadąc.

Nade wszystko zaś o ubogich nie zapominajcie, jeno ile możecie wedle zasobu karmcie, i wspierajcie sierotę, i wdowie oddawajcie sprawiedliwość sami, a nie dozwólcie silnym gnębić człowieka. Ni sprawiedliwego, ni niesprawiedliwego nie zabijajcie ani każcie zabijać go. Jeśli nawet będzie winien śmierci, to nie gubcie duszy żadnego chrześcijanina. Mówiąc cokolwiek, i liche, i dobre, nie klnijcie się Bogiem, ani nie żegnajcie się, bo nie masz w tym żadnej potrzeby. Jeśli zaś będziecie przysięgać braciom czy komu bądź, to, zbadawszy serce swoje, na czym możecie obstać, przysięgajcie i przysięgi dotrzymujcie, abyście złamawszy ją, nie zgubili duszy swojej. Biskupów i popów, i ihumenów czcijcie i w miłości przyjmujcie od nich błogosławieństwo, i nie unikajcie ich, i wedle sił miłujcie ich i dbajcie o nich, abyście za ich modlitwą otrzymali błogosławieństwo od Boga.

Nade wszystko nie miejcie hardości w sercu i w umyśle, jeno mówmy:Śmiertelni jesteśmy, dziś żywi, a jutro w grobie; to wszystko, coś nam dał, nie nasze, jeno Twoje, poruczyłeś nam to na mało dni. I w ziemi nie zakopujcie niczego [z mienia], to dla nas wielki grzech. Starych czcij jako ojca, a młodych jako braci. W domu swoim nie leńcie się, jeno wszystkiego doglądajcie; nie spuszczajcie się na ciwuna [zarządcę], ani na pachołka, aby nie śmieli się przychodzący do was ni z domu waszego, ni z obiadu waszego.

Na wojnę wyszedłszy, nie leńcie się, nie spuszczajcie się na wojewodów; ani w piciu, ani w jedzeniu nie dogadzajcie sobie, ani w spaniu; i czaty sami rozstawiajcie, i w nocy, rozstawiwszy ze wszystkich stron ochronę, koło wojów kładźcie się, a wstawajcie wcześnie; a oręża nie zdejmujcie z siebie naprędce, nie rozejrzawszy się z lenistwa, znienacka wszak człowiek ginie. Kłamstwa strzeżcie się, i pijaństwa, i wszeteczeństwa, bowiem przez to dusza ginie i ciało. Kędykolwiek byście przechodzili w pochodach po swych ziemiach, nie dajcie szkody czynić pachołkom ani swoim, ani cudzym, ni w siołach, ni w zbożach, aby was nie przeklinano. Którędy zaś pójdziecie i gdzie staniecie, napójcie, nakarmcie ubogiego, i nade wszystko uczcijcie gościa, skądkolwiekby do was przyszedł, czy prosty, czy znakomity, czy poseł; jeśli nie możecie darem, to uczcicie jadłem i piciem: ci bowiem, przechodząc, rozsławią człowieka po wszystkich ziemiach, bądź dobrze, bądź źle. Chorego nawiedźcie, umarłego odprowadźcie, jako że wszyscy śmiertelni jesteśmy. I człowieka nie mijajcie, nie powitawszy; dobre słowo jemu dajcie. Żony swoje kochajcie, lecz nie dajcie im nad sobą władzy. A oto co najważniejsze: bojaźń Bożą miejcie nade wszystko.

Aby nie zapomnieć tego, często to odczytujcie: i mnie będzie bez wstydu, i wam będzie dobrze. A co umiecie dobrego, nie zapominajcie, czego zaś nie umiecie, to tego się uczcie — jako ojciec mój, w domu siedząc umiał pięć języków6, od czego cześć jest od obcych krajów. Lenistwo bowiem wszystkiego jest matką: kto co umie, to zapomni, a czego zaś nie umie, to tego się nie nauczy. Dobrze zaś czyniąc, nie powinniście się lenić do niczego dobrego, najpierw co do cerkwi: niech nie zastanie

was słońce na pościeli. Tak ojciec mój czynił świętej pamięci i wszyscy dobrzy mężowie doskonali. O jutrzni oddawszy Bogu chwałę, potem trzeba też o wschodzie słońca, ujrzawszy słońce, pochwalić Boga z radością i rzec: Oświeć oczy moje, Chryste Boże, któryś dał mi światło Twoje krasne. I jeszcze: Panie, przydaj mi rok do roku, abym w przyszłości za grzechy swoje odpokutowawszy, uświęcił żywot. Tak chwalę Boga i wtedy, gdy siadam radzić z drużyną lub wybieram się ludziom sprawiedliwość wymierzać, czy na łów jechać, czy dań zbierać, czy lec spać. Spanie w południe przeznaczone jest od Boga, wszak wedle tego ustanowienia odpoczywa i zwierz, i ptaki, i ludzie.

A oto wam opowiem, dzieci moje, o trudach swoich, które poniosłem w rozjazdach i łowach od lat trzynastu. Najpierw szedłem przez Wiatycze ku Rostowowi; posłał mię ojciec, a sam poszedł do Kurska. I znowu, powtórnie chodziłem do Smoleńska ze Stawkiem Gordiatyczem, który potem poszedł do Brześcia z Iziasławem, a mnie posłał do Smoleńska; a ze Smoleńska poszedłem do Włodzimierza. Tejże zimy posłali mnie bracia do Brześcia na pogorzelisko, gdzie Lachowie spalili byli7, i tu strzegłem grodów tych. Potem chodziłem do Perejasławia do ojca, a po Wielkanocy z Perejesławia do Włodzimierza — w Sutejsku pokój zawierać z Lachami8. Stamtąd znowu na lato do Włodzimierza. Potem posłał mnie Światosław do Lachów: chodziłem za Głogów do Czeskiego Lasu; chodziłem w ziemi ich cztery miesiące9. I tegoż roku i syn się urodził najstarszy, nowogrodzki [Mścisław]. A stamtąd chodziłem do Turowa, a na wiosnę zaś do Perejasławia i znowu do Turowa.

I Swiatosław umarł, i ja znowu poszedłem do Smoleńska, a ze Smoleńska tejże zimy do Nowogrodu; na wiosnę — Glebowi na pomoc, a na lato z ojcem pod Połock, a na drugą zimę ze Świato pełkiem pod Połock i spaliliśmym Połock; on poszedł do Nowogrodu, a ja z Połowcami na Odresk, pustosząc, i do Czernihowa. I znowu ze Smoleńska przyszedłem do ojca do Czernihowa. I Oleg przyszedł, z Włodzimierza wyprowadzony, i wezwałem go do siebie na obiad z ojcem w Czernihowie, na Krasnym dworze, i dałem ojcu trzysta grzywien złota. I znowu ze Smoleńska przyszedłszy, przeszedłem przez wojska połowieckie, bijąc się, do Perejasławia, i zastałem ojca, który wrócił z pochodu. Potem znowu chodziłem tegoż lata z ojcem i z Iziasławem do Czernihowa bić się z Borysem, i zwyciężyliśmy Borysa i Olega I znowu poszliśmy do Perejasławia, i stanęliśmy w Obrowie.

I Wsiesław Smoleńsk spalił, i ja wsiadłem z Czernihowcami na powodowe konie, i nie zastaliśmy [go] w Smoleńsku. W tym pochodzie za Wsiesławem spaliłem i spustoszyłem kraj do Łu komla i do Łogożska, potem spustoszyłem Druck, a stamtąd do Czernihowa. A tejże zimy spustoszyli Połowcy Starodub wszystek, i jam szedł z Czernihowcami i z Połowcami [swoimi], na Desnie pojmaliśmy kniaziów Asaduka i Sauka, i drużynę ich wycięliśmy. I nazajutrz za Nowym Grodem rozegnaliśmy silne wojska Bełkatgina, a Semeczów i jeńców wszystkich odebraliśmy.

A do Wiatyczów chodziliśmy przez dwie zimy na Chodotę i na syna jego, i ku Kordnu chodziłem pierwszej zimy. I znowu za Rościsławiczami za Mikulin, i nie dognaliśmy ich. I tejże wiosny ku Jaropełkowi na radę w Brodach. Tegoż lata gnaliśmy za Choroł za Połowcami, którzy Goroszyn wzięli. I tej jesieni poszliśmy z Czernihowcami i Połowcami — z Czytajewiczami — ku Mińsku, zajęliśmy gród i nie zostawiliśmy w nim ni czeladzina, ni bydlęcia. Tejże zimy chodziliśmy do Jaropełka na zjazd w Brodach, i przyjaźń wielką zawarliśmy.

I na wiosnę posadził mię ojciec w Perejasławiu, wywyższając nad braćmi, i chodziliśmy za Supoj. I jadąc ku grodowi Pryłuk spotkali nas znienacka kniaziowie połowieccy, z ośmioma tysiącami, i chcieliśmy z nimi bić się, lecz oręż wysłaliśmy byli przodem na wozach, i weszliśmy do grodu. Tylko pojmaliśmy jednego Semca10 żywego i smerdów kilku, a nasi Połowców więcej zabili i pojmali, i oni, nie śmiejąc zsiąść z koni, uciekli tejże nocy ku Sule. I nazajutrz, w dzień Bogarodzicy, poszliśmy ku Białej Wieży, i Bóg nam pomógł, i Święta Bogarodzica: zabiliśmy dzie więciuset Połowców, i dwóch kniaziów ujęliśmy, Bagubarso wych braci, Osienia i Sakzia, a tylko dwóch mężów uciekło.

I potem na Światosławl gnaliśmy za Połowcami, i potem na gród Torczesk, i potem na Juriew za Połowcami. I znowu po tejże stronie, u Krasna, zwyciężyliśmy Połowców, i potem z Rościsławem pod Warynem obóz wzięliśmy. I potem chodziłem do Włodzimierza, na powrót posadziłem Jaropełka, i Jaropełk umarł. I znowu po śmierci ojca a za Światopełka, nad Stugną biliśmy się z Połowcami do wieczora, biliśmy się pod Chalepem, i potem pokój zawarliśmy z Tugorkanem i z innymi kniaziami połowieckimi, i od Glebowej starszyzny odebraliśmy drużynę swoją wszystką.

I potem Oleg na mnie przyszedł z całą połowiecką ziemią pod Czernihów, i biła się drużyna moja z nim osiem dni przez mały rów, i nie dała wejść im do ostrogu. Pożałowałem dusz chrześcijańskich i siół płonących, i monasterów, i rzekłem: Niech się nie chwalą poganie! I oddałem bratu ojca jego miejsce [włość], a sam poszedłem na ojca swojego miejsce do Perejasła wia. I wyszliśmy w dzień świętego Borysa z Czernihowa, i jechaliśmy przez pułki połowieckie z drużyną około stu ludzi, z dziećmi i z niewiastami. I oblizywali się na nas jak wilcy, stojąc u przewozu i z gór. Bóg i święty Borys nie dali im mnie na łup, bez szkody doszliśmy do Perejasławia. I siedziałem w Perejasławiu trzy lata i trzy zimy z drużyną swoją, i wiele biedy zaznałem od wojny i głodu. I chodziłem na wojsko ich za Rymów, i Bóg nam pomógł, wybiliśmy ich, a innych pojmaliśmy. I znowu Itlarową starszyznę wybiliśmy, i obóz ich wzięliśmy, poszedłszy za Gołtaw. I do Starodubu chodziłem na Olega, ponieważ trzymał z Połowcami. I nad Boh chodziłem, ze Światopełkiem na Boniaka, za Roś.

I do Smoleńska chodziliśmy, z Dawidem pogodziwszy się. Znowu chodziliśmy po raz drugi z Woronicy. Wtedy zaś i Torkowie przyszli do mnie, i z Połowców Czytajewicze, chodziliśmy przeciw nim nad Sułę. I potem znów chodziliśmy ku Rostowowi na zimę, i przez trzy zimy chodziliśmy do Smoleńska. Ze Smoleńska poszedłem do Rostowa. I znów ze Światopełkiem goniliśmy za Boniakiem, lecz … zabili11, i nie dognaliśmy ich. I potem za Bo niakiem znów goniliśmy za Roś, i nie dognaliśmy go. I na zimę do Smoleńska poszedłem; ze Smoleńska po Wielkanocy wyszedłem; i Jerzego matka umarła [pierwsza żona Monomacha]. Do Perejasławia przyszedłem na lato, zebrałem braci [tzn. książąt ruskich]. I Boniak przyszedł ze wszystkimi Połowcami pod Ksniatyn; poszliśmy za nim z Perejasławia za Sułę, i Bóg nam pomógł, i pułki ich zwyciężyliśmy, i kniaziów pojmaliśmy zna komitszych, i po Bożym Narodzeniu zawarliśmy pokój z Ajepą, i pojąwszy u niego córkę [za syna Jerzego], poszliśmy do Smoleńska. I potem poszedłem do Rostowa.

Przyszedłszy do Rostowa, znów poszedłem na Połowców na Urusobę ze Światopełkiem, i Bóg nam pomógł. I potem znów na Boniaka ku Łubnu, i Bóg nam pomógł. I potem chodziliśmy pod Woin ze Światopełkiem; i potem znów nad Don chodziliśmy ze Światopełkiem i z Dawidem, i Bóg nam pomógł. I przyszli byli Ajepa i Boniak pod Wyr, chcąc wziąć go; ja z Olegiem i z synami poszedłem nań ku Romnowi, i oni dowiedziawszy się, uciekli. I potem ku Mińsku chodziliśmy na Gleba, który nam był ludzi zajął, i Bóg nam pomógł, i dopięliśmy swego zamiaru. I potem chodziliśmy ku Włodzimierzowi na Jarosławca, nie ścierpiawszy zbrodni jego.

A z Czernihowa do Kijowa około sto razy jeździłem do ojca, za jeden dzień przejeżdżając, do wieczornego nabożeństwa. A wszystkich pochodów osiemdziesiąt i trzy wielkich, a reszty mniejszych nie pamiętam. I przymierzy zawarłem z połowieckimi kniaziami bez jednego dwadzieścia, i przy ojcu, i bez ojca, a rozdarowałem bydła mnóstwo i mnóstwo odzieży swej. I wypuściłem z kajdan znakomitych kniaziów tyle: Szarukaniowych dwóch braci, Bagubarsowych trzech, Owczynowych braci czterech, a wszystkich znakomitszych kniaziów innych sto. A samych kniaziów Bóg żywych w ręce dawał: Koksusia z synem, Akłana, Burczewicza, kniazia tarewskiego Azgułuja i innych kmieci [witeziów] młodych piętnastu. Tych, żywych przywiódłszy, pościnałem i wrzuciłem w tę rzeczkę Sławlij. A pojedynczo zabiłem ich w tym czasie około dwustu znakomitszych.

A oto trudy moje na łowach: odkąd siedziałem w Czerniho wie, a z Czernihowa wyszedłszy i do tego roku — po sto uganiałem i brałem bez wysiłku, nie licząc innych łowów, koło Turowa, gdzie z ojcem łowiłem wszelkiego zwierza.

A oto co zdziałałem w Czernihowie: koni dzikich swoimi rękoma związałem w puszczach dziesięć i dwadzieścia żywych koni, a prócz tego po równinach jeżdżąc łapałem swoimi rękoma też dzikie konie. Dwa tury rzucały mnie na rogach wraz z koniem, jeleń mię jeden bódł i dwa łosie, jeden nogami deptał, a drugi rogami bódł. Dzik mi na biodrze miecz oderwał, niedźwiedź mi u kolana podkład ukąsił, luty zwierz [ryś] skoczył ku mnie na biodra i konia wraz ze mną przewrócił, i Bóg ochronił mię od szkody. I z konia dużo padałem, głowę sobie rozbiłem dwakroć, i ręce, i nogi swoje pokaleczyłem, w młodości swojej poraniłem, nie chroniąc żywota swojego, ni głowy swojej nie szczędząc.

Co miał czynić pachołek mój, jam to czynił, na wojnie i na łowach, noc i dzień, w skwarze i na zimnie, nie dając sobie odpoczynku. Na posadników nie spuszczając się, ni na zarządców, sam czyniłem, co było potrzeba; wszystek zarząd i w domu swoim także pełniłem sam, i wśród łowczych łowiecki zarząd samem dzierżył, i wśród koniuchów, i o sokołach, i o jastrzębiach. Takoż i ubogiego smerda i ubogiej wdowy nie dałem silnym skrzywdzić i cerkiewnego porządku, i służby samem doglądał.

A nie czyńcie zarzutów mi, dzieci moje, ani ktoś inny, kto przeczyta to: nie chwalę bowiem ni siebie, ni śmiałości swojej, jeno chwalę Boga i wysławiam miłość Jego, który mnie grzesznego i marnego tyle lat ochraniał od tych przygód śmiertelnych, i nie leniwym mnie, marnego, stworzył do wszelkich spraw człowiekowi potrzebnych. To pismo przeczytawszy, zagrzewajcie się do wszelkich uczynków dobrych, sławiąc Boga ze świętymi Jego. Śmierci zaś, dzieci, nie bójcie się, ni na wojnie, ni od zwierza,jeno męskie dzieło czyńcie, które wam Bóg poda. Oto ja wszak od wojny i od zwierza, i od wody, i z konia spadając, ocalałem, to i was nikt nie może uszkodzić i zabić, dokąd nie będzie rozkazane od Boga. A jeśli od Boga będzie śmierć, to ni ojciec, ni matka, ni bracia nie mogą jej odwrócić i acz dobrze jest chronić się, to Boża ochrona lepsza jest od człowieczej (s. 373—387).

Legenda:
  1. Pouczenie zachowało się jako część składowa Powieści minionych lat w kodeksie Ławrientiewskim (1377), zamieszczone właśnie w tym miejscu. Przeważa pogląd, że zostało napisane ok. 1099 r. i miało charakter manifestu „przedwyborczego" Monomacha w związku z jego dążnością do zawładnięcia tronem kijowskim. Część wstępna, religijna, oparta jest na psalmach oraz na pouczeniach (kazaniach) Bazylego Wielkiego z Cezarei (zm. 379) oraz patriarchy Gennadiusza (V w.), znanych wówczas z przekładu ruskiego.
  2. Wszyscy książęta ruscy XI—XIII w. mieli po dwa imiona: ruskie świeckie i chrześcijańskie chrzestne. Włodzimierza nazywano Monomachem, gdyż matka jego, Greczynka, wywodziła się z cesarskiego rodu Konstantyna IX Monomacha. Po słowie ostatnim brak czterech i pół linijek tekstu, widocznie mnich Ławrenty, redaktor Latopisu ławrientiew-skiego, nie mógł zrozumieć zniszczonego w tym miejscu pergaminu.
  3. Wyrażenie „siedząc na saniach" należy traktować jako metonimię; znaczy ono: „będąc u schyłku życia, oczekując śmierci"; na saniach bowiem przewożono ciała umarłych, niezależnie od pory roku.
  4. Psałterz bardzo często służył na Rusi do wróżenia.
  5. Sądzono, że wyraj znajdował się gdzieś na wschodzie, a skoro Ruś była najbardziej wschodnim państwem chrześcijańskim, to ptactwo przylatywać musiało najpierw na Ruś, a stąd leciało dalej, do innych krajów.
  6. Mowa o Wsiewołodzie Jarosławiczu. Badacze przypuszczają, że wśród tych języków obcych był na pewno grecki — wszak miał on żonę Greczynkę, a poza tym Wsiewołod znał może język połowiecki, bułgarski (Bułgarów nadwołżańskich), kasoski, wareski, czy też łaciński, niemiecki.
  7. Nie są znane okoliczności spalenia Brześcia przez Polaków.
  8. Sutejsk — dzisiejsza wieś Sąsiadka nad rzeką Porem na Zamojszczyźnie. O pokoju tym pisze też Jan Długosz pod r. 1074.
  9. O pochodzie tym zob. wyżej opowiadanie 66 i przypis 44.
  10. Nie wiadomo, co znaczy to słowo.
  11. W tym miejscu oryginał jest zniszczony.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s