Nazwy miesięcy – rok kalendarzowy

Słowianie wyróżniali cztery pory roku: wiosnę (nazywaną inaczej jare), lato,  jesień, zimę.

Określenie ‚lato’ było miarą czasu, cyklem rocznym. M.in. stąd pochodzi odmiana czasu rocznego obecnie. [1 rok, 2 lata]. Rok rozpoczynał się na wiosnę, wraz z budzeniem się do życia przyrody i początkiem prac w gospodarstwie. Także możemy spotkać się z określeniami, młode latko (jare latko) i stare latko (obecnie babie lato).

11111630_375021989371324_3534187287594502842_o

Miesiące określano nazwami, pochodzącymi od ich charakterystycznych cech, związanych ze zjawiskami przyrodniczymi lub z rytmem zajęć na roli. Więc określmy sobie te miesiące:

  • styczeń, a wcześniej tyczeń to od robienia tyk na gospodarstwie, jest to czas przygotowania narzędzi.
    Przysłowie: Kiedy styczeń najmroźniejszy, wtedy roczek najpłodniejszy.  Rok 2016 nie jest taki płodny, jak rok 2015. A styczeń był przecież bardzo ciepły.
  • luty – oznacza srogi, ale także przykry, nie miły.
    Przysłowie: Idzie luty podkuj buty. – To właśnie w lutym są największe mrozy.
  • marzec, nazwa zapożyczona, ale pierwotnie brzmiała jako brzezień czas zbierania oskoły z drzew głównie brzozy, a brzezień lub brzezina to nazwa tej oskoły.
    Przysłowie: Brzezień czasami śniegiem sieje, a czasami słońcem grzeje. [podobne do kwietniowego]
  • kwiecień, pochodzi od słowa kwietny.
    Przysłowie: Deszcze częste w kwietniu wróżą, że owoców będzie dużo.
  • maj, to kolejna nazwa miesiąca zapożyczona z łaciny, w staropolskim nazwa brzmi trawień. Od kwitnących traw na łąkach.
    Przysłowie (przepisanie z Białorusi): Gdy w trawień się przeziębisz, trawą (mlodymi ziołami) się lecz.
  • czerwiec, lub dawniej czyrwień, wywodzi się od czerwów larw pszczół.
    Przysłowie: Pełnia czerwcowa – burza gotowa. (W bieżącym roku dokładnie tak było)
    Czerwiec na maju zwykle się wzoruje, jego pluchy, pogody, często naśladuje.
  • lipiec, ma swój początek w starszej formie lipień, a ta od rzeczownika i przymiotnika lipa, lipowy. W lipcu kwitną lipy.
    Przysłowie: Kiedy lipiec daje deszcze, długie lato będzie jeszcze.
  • sierpień, pochodzi od słowa sierp, a więc korzystania z narzędzia do koszenia zboża, czyli okresem żniw.
    Przysłowie: W pierwszym tygodniu pogoda stała, będzie zima długa, biała.
  • wrzesień  to miesiąc, w którym kwitną wrzosy.
    Przysłowie: Gdy wrzesień bez deszczów będzie, w zimie wiatrów pełno wszędzie.
  • październik, zaś  młócono paździerze, czyli zdrewniałe łodygi lnu lub konopii.
    Przysłowie: Liść na drzewie mocno trzyma, nie tak prędko przyjdzie zima.
  • listopad wiąże się  z opadającymi liśćmi.
    Przysłowie: Deszcze listopadowe budzą wiatry zimowe. 
    Słońce listopada mrozy zapowiada.
  • grudzień to czas, kiedy ziemia zamarza na grudę, pojawiają się grudki lodu w zakamarkach.
    Przysłowie: Mroźny grudzień, wiele śniegu, żyzny roczek będzie w biegu. (Grudzień `15 był ciepły i nie ma tyle dobrego na biegu)
    W pierwszym tygodniu grudnia, gdy pogoda stała, będzie zima długo biała.

babie-lato-babie-lato-474368-large

Reklamy

Lato, czyli rok – określenie słowa

Nazwa LATO w swoim pierwotnym znaczeniu określa porę dżdżystą, deszczową. Nazwa lato pochodzi z tego samego rdzenia co i LAĆ.

Jest to określenie prawidłowe, bo lato to pora roku o największej ilości opadów, ale także w języku potocznym mamy określenie na upał: leje się żar z nieba.

Kolejna kwestia określenie całego roku słowem lato może być starsze niż podaje się w zapisach, a mianowicie chodzi o okres wędrówek ludów. Lud przybyły na te ziemie, zauważył że opady atmosferyczne są w tej krainie przez cały cykl życia przyrody, a poszczególne pory tj. Jary (młody, silny), Wiosna (Wesna – od weselić, pora pocieszna) Jesień (od słowa Jesion, jako pierwszy zaczyna przebarwiać liście), Zima (sima, siwy, pora siwa, zimna), stąd mogły wziąć się określenia młode latko, stare latko [babie lato] i nazwa LATO nie oznaczała 12 miesięcy, a okresu początku życia i końca życia. Zima to okres śmierci, przeczekania. Jednak odprawiano święta o nazwie GODY – jedne na początek surowej zimy, a drugie na koniec.

Słowo Gody przekształciły się z godania -> radowania -> rokowania.

lato-rok

Dawniej słowo lato znaczyło rok, czyli okres dwunastu miesięcy. Jeszcze w XVI w. pisano przy datach wydania ksiąg Lata Bożego, czyli Roku Pańskiego, a także Życzono sobie pomyślności na Nowe Lato, tzn. na Nowy Rok.

Pozostałością pierwotnego znaczenia słowa lato jest dzisiaj forma liczby mnogiej(te) lata, odnosząca się do określania czasu.

Jak to się jednak stało – ciśnie się na usta pytanie – że mamy w polszczyźnie rok, ale pluralną formę lata, a nie: roki?
W prasłowiańszczyźnie lato rozumiano najpierw wyłącznie jako porę roku, jednak w X w. zaczęto już tak nazywać (szczególnie w gwarze) cały rok.

Rokiem był bowiem dla ludzi czas między jednym latem a drugim.

Tak jak powszechnie posługiwano się określeniem niedziela zamiast tydzień – mówiono np. Święta będą za dwie niedziele (a nie: za dwa tygodnie), gdyż był to najważniejszy dzień w tygodniu – liczony jako pierwszy (stąd środa, czyli środek tygodnia), tak samo lato odbierano jako okres między jednymi żniwami a drugimi, jednym wyjazdem i przyjazdem gości a drugim, jedną uroczystością rodzinną a drugą.

 Pozostałością pierwotnego znaczenia słowa „lato” jest dzisiaj forma liczby mnogiej „(te) lata”, odnosząca się do określania czasu

Nieprzypadkowo akurat ta pora roku tkwiła najbardziej w świadomości ludzi. Lato to przecież dla wszystkich coś najpiękniejszego, najwspanialszego (ze względu na przyrodę, piękną pogodę, temperaturę powietrza itp.).

pogoda_328814

Nic więc dziwnego, że wyraz stał się z biegiem lat nazwą okresu wszystkich pór roku, zaczął po prostu odmierzać ludziom czas kolejnych 365 (a niekiedy 366) dni.

Wiemy już, że istniał w prasłowiańszyźnie wyraz lato i że miał dwa znaczenia. Wspomnijmy jednak i o tym, że występował rzeczownik rok.

O dziwo, ten nie miał za wiele wspólnego z kalendarzem, ponieważ etymologicznie wiązał się z czasownikiem rzec (powiedzieć). Oznaczał czas, termin wyznaczony, ustalony w sądzie.

Najczęściej chodziło o okres umówiony na przełożenie terminu w sprawach o jakieś płatności, a że zwykle sąd wydawał zgodę na przesunięcie zapłaty o dwanaście miesięcy, rok zaczął być rozumiany szerzej jako odcinek czasu trwający właśnie tyle.

Dzisiaj, kiedy używamy takich wyrazów, jak wyrok czy odroczyć, nie przypuszczamy nawet, że mają one związek z dawnym znaczeniem słowa rok (nie jest więc za bardzo poprawny zwrot odroczyć coś o miesiąc, o tydzień).

DSC_0248

Rokami nazywano nie tylko czas ustalony w sądzie, ale też posiedzenia sądowe (były to tzw. roki sądowe), podczas których rozpatrywano nagromadzone sprawy. Ponieważ roki te liczono podobnie, okresami rocznymi, tzn. realizowano je od lata do lata, z wolna następowało przesunięcie znaczeniowe roku na pojęcie, które dotąd nazywano latem.

Było to o tyle łatwiejsze, że instytucja roków sądowych powoli zanikała, a wyraz lato ciągle miał podwójny sens, a więc był niewygodny. W końcu mało kto pamiętał o tym, że rok znaczył termin sądowy, zaczęto się nim powszechnie posługiwać na określenie 12 miesięcy. Pozostała natomiast forma liczby mnogiej lata, gdyż uznano, że nie używa jej się w postaci pluralnej jako pory roku (nie obawiano się więc dwuznaczności).

Takie jest oto historycznojęzykowe wyjaśnienie kwestii, dlaczego jedno pojęcie ma dziś dwie formy zupełnie się od siebie różniące: rok i lata (proszę też porównać:człowiek i ludzie). Czasem tylko można jeszcze usłyszeć (w gwarze) wyraz lato w znaczeniu rok czy roki jako lata, np. Pojął żonkę w siódmym lecie, ta mu izby nie zamiecie; Dwa roki go nie było.

Mamy za to zachowane w języku literackim słowo latoś (z archaicznym zaimkiem si), znaczące albo tego lata, albo w tym roku.

Jak pisze w Encyklopedii staropolskiej Zygmunt Gloger, „Królowie polscy dawali wszystkim dworzanom nieraz cenne podarki, gdy ci winszowali im »Nowego Lata«.Także dziatki, zebrawszy się w gromadki, obchodzili  wszystkie domy i życzyli domownikom »Nowego Lata«.

AUTOR · OPUBLIKOWANO 28 STYCZNIA 2004 ( edycja:  23 MAJA 2016 )

http://obcyjezykpolski.pl/szczesliwego-nowego-lata/

Źródło:

Brückner Aleksander, Słownik etymologiczny języka polskiego

Miesiąc – Wrzesień

wrzosy-w-jutrzence

Wrzesień dla dawnych Słowian był miesiącem szczególnym, głównie za sprawą równonocy jesiennej, na którą przypadały obchody pogańskiego Święta Plonów. W czasie tym lato przechodzi w jesień, ziemia po wydaniu człowiekowi plonów przechodzi w stan uśpienia. Jest to czas dziękczynienia za plony i dary ziemi. Tak jak dawni Słowianie uczestniczyli w Święcie Plonów, tak teraz co poniektórzy biorą udział w obchodach dożynkowych, czerpiących pełnymi garściami z pogańskiej tradycji.

Czytaj dalej

Czerwiec – miesiąc

2970034_puszczanskie-poziomkiSzósty miesiąc wg kalendarza gregoriańskiego.

Dlaczego właśnie czerwiec? Najbardziej oczywiste skojarzenie z kolorem czerwonym nie jest w tym przypadku jakieś szczególne złe, jednak pierwotnej motywacji słowotwórczej należy szukać znacznie wcześniej, gdyż kolor czerwony nie zawsze był zwany czerwonym.

Wytłumaczenie jest całkiem przyziemne. Zarówno ‚czerwiec’, jak i ‚czerwony’ są wyprowadzane od czerwia – sympatycznego robaczka, z którego wyrabiano barwnik o kolorze nazwanym później czerwonym. Czerw jest wyprowadzane od rekonstruowanego prasłowiańskiego *čŕvь (larwa owada). Przypuszcza się, że kolor czerwony mógł być wcześniej na ziemiach słowiańskich nazywany krasnym. Przymiotnik ten uległby wówczas znacznemu rozszerzeniu, gdyż obecnie jest on jednym z synonimów słowa ‚piękny’.

Czytaj dalej

Kwiecień – miesiąc

DLACZEGO CZWARTY MIESIĄC ROKU NAZYWAMY KWIETNIEM?
Nietrudno się domyślić tej etymologii – Brückner nazwę ‚kwiecień’ wyprowadza od kwiatów, które w tym miesiącu zaczynają być szczególnie widoczne. Prasłowiańskie *květьńь to po prostu okres kwitnienia roślin – stąd też ukraiński ‚квітень’ oraz czeski ‚květen’ (oznaczający maj). Białoruska nazwa również została utworzona od kwiatów, jednak w tym przypadku podstawą był inny rdzeń – красавік (krasavika) od краска (kraska).
Czytaj dalej

13 GRUDNIA, czyli nowy rok słoneczny

Sami do końca nie wiemy, jak zatytułować dzisiejszy wpis. 13 grudnia niby zwykła data, zwykły dzień, jednak jest w nim coś szczególnego. A zaraz sami dowiecie się dlaczego. Pozwólcie, że rozpoczniemy od słów poety Jana Gawińskiego:
Nie znoście tych zwyczajów. Co nas z wiekiem doszło i wiekom się ostało, trzeba by w wiek poszło”.

Kiedy to Europą na dobre zawładnęło chrześcijaństwo to 13 grudnia ustanowiono dzień św. Łucji. Jednak dzień św. Łucji w ludowej tradycji europejskiej był dniem narodzin słońca i światła. Od razu widać pewne zgrzyty między tym, co wyznaje ludność zgromadzona wokół rzymskiego sanktuarium, a świętowaniem narodzin słońca i światła. Z daleka słychać echa wcześniejszej, słowiańskiej, jak kto woli pogańskiej religii.
Czytaj dalej

Miesiące – Listopad

Jedenasty miesiąc wg kalendarza gregoriańskiego.

Dlaczego miesiąc ten nazywamy właśnie listopadem? Cóż, powszechnie mówi się, że to od opadających jesiennych liści. I tak też jest właśnie w rzeczywistości. Listopad to nazwa typowo słowiańska. Możemy kojarzyć ją z prasłowiańskim listъ ‚liść’ – zanik przedniego jeru spowodował zmiękczenie wygłosowej grupy spółgłoskowej, stąd też polski wyraz różni się od prasłowiańskiej rekonstrukcji. A skoro to nazwa ogólnosłowiańska, to też nazwa nie brzmi ‚liściopad’.
Czytaj dalej