[Jawia] Święto Przodków

Naprzód wy z lekkimi duchy,
Coście śród tego padołu
Ciemnoty i zawieruchy,
Nędzy, płaczu i mozołu
Zabłysnęli i spłonęli
Jako ta garstka kądzieli.
Kto z was wietrznym błądzi szlakiem,
W niebieskie nie wzleciał bramy,
Tego lekkim, jasnym znakiem
Przyzywamy, zaklinamy.

A.Mickiewicz, Dziady cz.II, Wydawnictwo Greg, 2009

Święto Przodków – Dziady to czas magiczny, kiedy zaciera się granica pomiędzy światem żywych i umarłych. W tym okresie dusze przodków powracają na ziemię by razem z nami ucztować, otoczyć opieką swoje rodziny i domostwa. Mimo poważnego charakteru zadumy i obcowania ze zmarłymi jest to święto radosne, tradycja słowiańska ukazuje bowiem śmierć oraz wszelkie zjawiska nadprzyrodzone jako naturalne elementy cyklu życia i harmonii w przyrodzie.

Bo dusza nie umiera

Kult Przodków i pamięć o zmarłych zajmowały istotne miejsce w przedchrześcijańskich wierzeniach Słowian. Koncentrowano się na życiu doczesnym, gdyż obca była Słowianom koncepcja nagrody lub kary po śmierci. Wierzono jednak w życie pozagrobowe i w to, że zmarli nie odchodzą ostatecznie, a jedynie ich dusze przenoszą się do Nawii* – zaświatów którymi rządzi Weles, bóg magii i przysiąg. Stamtąd zdarza im się odbywać wędrówki do swoich dawnych ludzkich siedzib, a dzieje się to właśnie w okresie Dziadów.

* Według wierzeń słowiańskich zaświaty dzielą się na Wyraj ptasi (gdzie odlatują na zimę ptaki i gdzie uchodzi część ludzkiej duszy) oraz Wyraj wężowy – Nawię (położoną pod ziemią, gdzie „bydlęcy bóg” siedzi na złotym tronie u stóp Drzewa Kosmicznego)

Dziad, dziadowie, dziady…

W licznych językach i gwarach słowiańskich istnieje przynajmniej kilkadziesiąt znaczeń i funkcji słowa dziad**. W najprostszym, bezpośrednim znaczeniu słowo to określa przodka. Druga najważniejsza definicja odnosi się do obrzędu jaki odprawia się w celu przyzywania dusz zmarłych i uzyskania łączności z zaświatami. Święto Przodków znane jest również pod nazwą pominki, przewody, zaduszki i radecznica.

** W polskim folklorze dziadem nazywano też m.in. opiekuńczego demona domowego, ostatni snop zboża zebrany w polu czy zwyczaj kolędowania tzw. dziady noworoczne i śmiguśne.

Obrzędy zaduszne odprawiano wedle tradycji słowiańskiej, w zależności od regionu nawet sześć razy w roku, jednak najważniejsze pozostają dziś dwa święta – Dziady wiosenne w okolicach 2 maja oraz jesienią – Noc Zaduszkowa z 31 X na 1 XI, po której następuje święto zmarłych około 2 XI. Daty świąt zależne są od faz księżyca – przypadają zwykle trzeciego dnia po nowiu. Dziadom Wiosennym patronuje Swarożyc, jako bóg niebiański, nad jesiennymi obchodami czuwa zaś Weles – pan świata podziemnego.

maxresdefault
Weles – pan świata podziemnego

Dotknąć nadprzyrodzonego

Istotą obrzędu Dziadów jest nawiązanie łączności z duchami przodków, aby zyskać ich przychylność i opiekę. Dusze powracające do świata doczesnego powinny być odpowiednio ugoszczone i potraktowane z należytym szacunkiem. Poprzez obcowanie ze zmarłymi można zyskać pomyślność i dostatek, jednocześnie, co niemniej ważne, działania żyjących mogą pomóc duszom bliskich w uzyskaniu spokoju w zaświatach.

Jak przytacza Aleksander Brückner:

W te dni panuje po wsiach uroczysty nastrój, rozmawiają o nieboszczykach, wszystko do nich odnoszą; siędzie np. ptaszek na oknie, toż dusza nieboszczyka, żądająca czegoś lub wzywająca za sobą.

A.Brückner, Mitologia słowiańska i polska, PWN, Warszawa 1985, s.55

Należy pamiętać, że obrzęd Dziadów dotyczy nie tylko zmarłych krewnych, ale wszystkich zmarłych, którzy żyli w przeszłości w danym miejscu. Na Białorusi wiązał się z tym pewien zwyczaj nakazujący zaprzestania odprawiania rytuałów zadusznych po przeprowadzce do nowego domu, aż do momentu, kiedy nie umrze w nim ktoś bliski. Jeśli gospodarstwo było wcześniej zamieszkane – uczty dla dziadów były urządzane zgodnie z tradycją, pamiętano jednak, że pojawić się na nich mogą dusze nieznane, związane z miejscem, nie zaś z daną rodziną. [P.Grochowski, Dziady. Rzecz o wędrownych żebrakach i ich pieśniach, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2009, s.20]

5880444

 

Święci dziadowie, chodźcie do nas wieczerzać!

Głównym elementem obrzędu Dziadów jest nakarmienie i napojenie przybywających na ziemię duchów. Wedle tradycji zmarły bowiem, pomimo braku cielesnej powłoki funkcjonuje w zaświatach w podobny sposób jak żyjący, odczuwa głód, pragnienie i wszelkie ziemskie potrzeby.

Ucztę przygotowuje się w domu, miejscu obrzędowym, magicznym jak uroczyska, święte gaje lub bezpośrednio w miejscach pochówku (ten też zwyczaj uważa się za najstarszy). Potrawy przygotowywane na obiatę (czyli ofiarę) to miód, kasza, kutia, chleb, sól, mleko, jajka oraz wódka. Podczas uczty pozostawia się lub upuszcza na ziemię, stół biesiadny czy tez grób kawałki potraw i wylewa napoje, aby zmarli mogli się posilić i ugasić pragnienie.

68950233_rbydr117Obcowanie z magią i zaświatami wymaga ostrożności, dlatego też rytuał przyzywania Przodków odprawiany jest w sposób szczególny. Istotnym rekwizytem w przywoływaniu duchów obok rytualnego ognia są instrumenty – wskazują one duszom drogę do miejsca świętowania. Żercy – guślarze używają też drewnianych rzeźbionych masek zwanych kraboszkami (karaboszkami), które symbolizują zmarłych przodków. Zasłanianie twarzy jest szczególnie ważne. Chroni to przed porwaniem w zaświaty przez nieprzychylne dusze i demony. Dlatego też pozostali uczestnicy podczas przywoływania duchów ustawiają się tyłem do Świętego Ognia. Należy również pamiętać o „odwołaniu”, odesłaniu przodków z powrotem w zaświaty po zakończonej biesiadzie.

Jak to drzewiej bywało

Na Białorusi podczas tzw. zmitrouskijch dziedów gospodarz otwierał drzwi chaty, po czym przywoływał duchy słowami:

Światyje dziedy prosim was,
Chadzicie, lecicie do nas,
Jeśli i pici szto Boh dau,
Szto ja dla was achwiarawau,
Czym tolki chata bahata,
Światyje dziedy prosim was,
Chadzicie, lecicie do nas.

Za: P.Grochowski, dz.cyt., s.28-29

Następnie siadano do uczty, dbano przy tym, by pozostało wystarczająco dużo miejsca
by dusze mogły usiąść i biesiadować wspólnie z domownikami. Pilnowano też, aby pierwsza czarka gorzałki przelała się na stół. Spożywano kanun – gotowany miód, w którym maczano pszenne bułeczki (Zwyczaj ten funkcjonował również na Polesiu), a także kwaśne zupy. Jedzono powoli, a po opróżnieniu misek łyżki kładziono na stole tak, by zmarli również mogli ich użyć. Po zakończonej uczcie gospodarz żegnał się z duchami wypowiadając zaklęcie zwane wyżen dziedou:

Światyje dziedy
Zletaliś siudy
Jeści – padjeli
Pić – napilisia,
Cześć i slawa wam!
Ciepier skażycie nam,
Czaho wam treba?
A lepiej:
Lecicie do nieba.
A kysz, a kysz, a kysz!

Za: P.Grochowski, dz.cyt., s.28-29

Świętowanie Dziadów wymagało od uczestników zachowania szczególnej ostrożności, nieodpowiednie bowiem działanie mogło odstraszyć lub znieważyć czy nawet skrzywdzić przybywającą z zaświatów duszę. Taka głodna czy urażona mogła wyrządzić szkody i przysporzyć kłopotów tym, którzy ja zaniedbali.

30

 

W okresie trwania święta pozostawiało się pokarmy na noc na stołach, niekiedy kładziono również słodycze i owoce na parapetach okiennych. Zabronione było głośne wstawanie od stołu, czy wylewanie wody po myciu przez okno by przechodzącego ducha nie zmoczyć. Okna i drzwi wejściowe pozostawiano otwarte, ażeby dusze mogły swobodnie odwiedzać swe dawne siedziby. Duchy mogły wędrować także przez komin, dlatego też nie wolno było palić w piecu – nieprzestrzeganie tego zakazu groziło pożarem. Zakazane było również szycie i tkanie po to, by duchy nie zaplątały się w nici i nie zostały uwiązane na tym świecie, a także takie czynności jak cięcie sieczki czy deptanie kapusty, aby dusza nie została skaleczona czy zgnieciona.

Oprócz strawy i napitku podczas Dziadów dbano, by dusze przodków mogły się ogrzać i oczyścić (np. w specjalnie przygotowanej saunie). Rozpalano ogień, tzw. gromadki na grobach oraz na rozstajach dróg, by zapewnić przodkom ciepło i ustrzec wędrujące dusze przed zabłądzeniem w ciemnościach. Ogniska wskazywały im drogę do domostw oraz z powrotem w zaświaty, chroniły również świat ludzi przed demonami (zbłąkanymi duszami topielców, samobójców, upiorami czy wąpierzami). Na Podhalu istniał zwyczaj, by w miejscach czyjejś gwałtownej śmierci przechodzień rzucał gałązkę. Uzbierany stos każdego roku palono.

W okresie dziadów wiosennych dużo częściej niż uczty domowe organizowane były huczne biesiady na grobach – charakter świętowania był o wiele bardziej radosny, dynamiczny i głośny. W okolicach Lwowa funkcjonował zwyczaj kuliszy – tzw. „tańców umarłych”, kiedy to dziewczęta i chłopcy bawili się razem i tańczyli w kole.

Gdy rok kołem się toczy

Pamięć o zmarłych w tradycji słowiańskiej nie była ograniczona jedynie dla świąt zadusznych. Symbolika związana z zaświatami oraz przenikaniem się sfer życia i śmierci obecna była również w innych zwyczajach praktykowanych w cyklu rocznym, z których wiele zostało przejętych później przez chrześcijaństwo. Do takich zwyczajów należało między innymi pozostawianie pustego miejsca przy stole podczas uczty w trakcie Szczodrych Godów czy spożywanie kutii. Ważnym symbolem pozostały również pisanki – zdobione jajka, które symbolizowały początek, nowe życie, odrodzenie. Także krakowskie święto Rękawki obchodzone na pamiątkę usypania kopca legendarnego władcy tego grodu nawiązywało do tradycji dziadów wiosennych.

png_base64b18acddf7e5b5be3

Obecność przodków dało się zauważyć i w codziennym życiu. Wierzono, że zmarli czuwają po śmierci nad swoimi domostwami i rodzinami, pojawiając się w obejściach pod postacią duchów opiekuńczych – domowników czy stopanów*** . Po żniwach składano w ofierze pożywienie przodkom jako podziękę za obfite plony. Ostatni snop zebranego zboża formowano na kształt ludzkiej postaci, zwano dziadem lub starym i pozostawiano na polu lub zakopywano w ziemi.

*** W Bułgarii istniał zwyczaj tzw. stopanowej gozby – gdy duch sprawiał kłopoty domownikom starano się go obłaskawić składając ofiarę z czarnej kury i ciasta.

Ze zwyczajem obcowania ze zmarłymi wiązała się też w kulturze słowiańskiej postać dziada – wędrownego żebraka, któremu przypisywano umiejętności porozumiewania się z zaświatami i traktowano często jak medium. Niekiedy dopatrywano się w nich nawet samych przodków, którzy mieli powrócić na ziemski padół w ludzkiej powłoce. Dlatego też osoby te traktowane były zawsze w szacunkiem i gościnnością, gdzie tylko się pojawiały i szczególnie w okresie Dziadów obdarowywano ich pożywieniem.

Tradycja żywa i kultywowana

W toku chrystianizacji ziem polskich wiele z pogańskich zwyczajów i praktyk próbowano na stałe wykorzenić, jednak silne przywiązanie do tradycji i symboli przetrwało w różnych formach obrzędowości. Ich echem jest obchodzone dziś przez Kościół katolicki święto Wszystkich Świętych i Dzień Zaduszny – 1 i 2 listopada, zwyczaj wspominania zmarłych i palenia zniczy na grobach. Współcześnie na terenach Białorusi, Ukrainy i Rosji, a także we wschodniej Polsce przynosi się pożywienie i napoje na groby bliskich, by cieszyć się ich obecnością. Symbolika związana z cyklami życia i śmierci, a także mocne poczucie tożsamości i łączności z przodkami trwają żywo w warstwie ludowych tradycji, zakorzenione głęboko w słowiańskiej mentalności.

10689745_303528203187370_6775442073881538533_n

 

Artykuł napisany przez S.A. dla SKKS Jawia

Źródło: http://jawia.pl/przenikanie-swiatow-ucztowanie-z-dziadami/

Bibliografia:
Książki:
Brückner A., Mitologia słowiańska i polska, PWN, Warszawa 1985,
Grochowski P., Dziady. Rzecz o wędrownych żebrakach i ich pieśniach, Wydawnictwo
Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2009,
Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003
Urbańczyk S., Dawni Słowianie. Wiara i kult, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk,
Wrocław, 1991

Artykuły:
Gołdowski K., Dziady – Święto Przodków, 2015 [źródło]
Dziady – święto pamięci o przodkach, 2015 [źródło]

Reklamy

Wokalna kultura tradycyjna Polesia – Panorama Kultur

Polesie skarb Słowiańszczyzny.

Część Polesia położona nad rzeką Prypeć to terytorium od IV-VI stulecia naszej ery zamieszkałe przez dawną, autochtoniczną słowiańską ludność. W okresie historycznym nie odnotowano znacznych migracji ludności. Być może z tego powodu Polesie i dzisiaj pozostaje jednym z najbardziej archaicznych pod względem etnokulturowym regionów słowiańszczyzny, który, według M. Tołstoja, zachował relikty minionych wieków w sferze języka, obrzędów i tradycji ustnych. Na Polesiu znajdują się historycznie najwcześniejsze, i co za tym idzie, najrdzenniejsze tradycyjne formy sztuki wokalnej wschodnich Słowian.

image001.jpg

Osobliwością Nadprypeckiego Polesia jest rozdrobnienie terytorialne pod względem muzycznych dialektów, spośrod których każdy wyróżnia się charakterystycznymi cechami. To skutek licznych wydarzeń historycznych, które miały miejsce w tym regionie. Tu przebiega wiele historycznych granic. Najważniejsze z nich to Prypeć stanowiąca linię podziału między Bałtami a Słowianami, która z czasem rozgraniczyła etnosy białoruski i ukraiński, linia Jaselda-Horyń, część podziału bałtosłowiańskiego, który dzieli Polesie na Zachodnie i Centralne, średniowieczne granice plemiennych wspólnot Drewlian, Drehowiczów i Wołynian, a także granice Księstwa Halicko-Wołyńskiego, Turowsko-Pińskiego i Kijowskiego.

W muzycznej, głównie wokalnej, kulturze Polesia wyróżniamy trzy funkcjonalno-stylistyczne grupy: a) wczesnotradycyjne motywy ? związane z różnymi rytuałami rodzinnymi, b) pieśni liryki klasycznej, śpiewane w dowolnym czasie lub powiązane z określoną porą roku, c) melodie późnej tradycji, których czas powstania można określić na XIX-XX wiek. Instrumentalna muzyka Polesia zachowała zarówno elementy systemu syganlizacyjnego dawnej kultury pasterskiej, jak i późne gatunki taneczne występujące i w innych etnograficznych regionach Ukrainy. Na Polesiu występuje charakterystyczny rodzaj przygrywania ? akompaniament na dutce lub fujarce, który może być wykonywany i bez śpiewu, jako solowa, instrumentalna wersja pieśni.

Polesie_przyroda_pejzaz_poleski.jpg

Najistotniejsze złoża, na których bazuje poleska muzyka, stanowią wczesnotradycyjne motywy ? podstawa muzycznej stylistyki regionu.

Wczesnotradycyjne motywy wywodzą się z kultury pogańskiej i w większości odpowiadają określonym datom i okresom cyklu kalendarzowo-obrzędowegorytuałami okazjonalnymi (na przykład „wywoływanie deszczu” czy „przepędzanie chmury”) lub rodzinnymi (chrzciny, wesele, pogrzeb). Pierwotna funkcja takich motywów jest magiczna ? miały wpływać na siły przyrody w celu podporządkowania ich na potrzeby wspólnoty ludzkiej, jak również utrzymanie ładu społecznego (na przykład unieszkodliwianie czarowników).

 Określone czynności obrzędowe charakterystyczne były dla konkretnych etapów w cyklu przyrody, od których zależał urodzaj: przesilenie zimowe i letnie, przejście z wiosny do lata (okres Trojcy), czas dojrzewania i zbioru plonów (żniwa). Okresy pomiędzy porami roku uważano za przejściowe, kryzysowe ? wtedy otwierały się granice między dwoma światami, i na „tym świecie” pojawiali się przedstawiciele „tamtego świata”. Najpierw ich z szacunkiem witano (obrząd „powitanie wiosny”), karmiono (obrzędy „kolędowania”, „prowadzania Kusta”), spędzano z nimi określony czas, a po zakończeniu okresu przejściowego odprowadzano („wyprowadzenie zimy”, „wyprowadzenie rusałek”), niszczono oznaki obecności „przodków” (palenie „wiedźmy” na Kupały, rozdzieranie ubrania Kusta). Potem granica między światami musiała zostać zamknięta, a pochodzące z zaświatów siły miały powrócić do miejsca swego stałego pobytu.

Na Polesiu „kult przodków” był mocno rozwinięty. Jeszcze do dzisiaj mieszkańcy Polesia, urodzeni w latach 20. i wcześniej, znają magiczne obrzędy obcowania ze zmarłymi. Poleskie kobiety, które przez codzienne obowiązki całymi latami nie opuszczały swoich wsi, zagubionych pośród sosnowych borów i bezgranicznych błot, w ciężkich chwilach zwracały się o pomoc do wszechmogących przodków ? „dziadów”. Ci, jak dowiadujemy się z etnograficznych zapisów, mieszkali za chmurami i opiekowali się swoimi żywymi krewnymi, nawiedzając ich w określone dni:

Popod lasem ciemna chmura, a w tej chmurze mój tatulek
Popod chmurą chodzi, do chmury powiada:
Oj ty chmurko, oj mateńko, obejdź czyste pole
Moje dziecię w czystym polu, na cudzym zagonie…

(śpiewane w żniwa, zarejestrowane przez O. Kubiak w 1984 roku we wsi Dubczyci, pow. Zariczne, gm. Riwne).

Goście moi wyczekani ? ojciec matka z Ukrainy
[czyli z dalekich krain]
Wczoraj późno przyjechali, dzisiaj wcześnie odjeżdżają
[nocni goście ? zmarli rodzice żniwiarki]
Odjeżdżając przykazują: Cierp, dziecino, cierp,
dzieci swoje małe karm…

(śpiewane w żniwa, zarejestrowane przez I. Kłymenko w 1986 roku we wsi Prykładnyky, pow. Zariczne, gm. Riwne).

Wyjdźże dziadziusiu, wyjdź na ulicę.
Refren: Szczodry wieczór, dobry wieczór!
Posłuchaj Tego, kto z chmurki woła, prowadzi pszczłki…

(szczedriwka, zarejestrowana przez I. Kłymenko w 1989 roku we wsi Chocuń, pow. Liubesziwski, gm. Wołyń).

 Jednym z najefektywniejszych metod wpływania na przedstawicieli „tamtego świata” stał się śpiew obrzędowy ? głośne, na granicy krzyku, wykonanie magicznych zaklęć w formie pieśni. Obrzędowy śpiew, wraz z czynnościami rytualnymi, wykonany w odpowiednim miejscu i czasie, miał potężną siłę ? życiodajną i niszczącą, w zależności od tego, na co był skierowany. Wykorzystywany był w tych obrzędach, które w społecznościach rolniczych związane były z otrzymywaniem plonów. Dlatego zimą, kiedy ziemia śpi, prawie nie słychać głośnego śpiewu, natomiast w czas wiosenno-letni intensywność obrzędowego śpiewu gwałtownie wzrasta.

We wschodniosłowiańskich tradycjach magiczne pieśni kalendarzowe wykonywane były prawie wyłącznie przez kobiety. Wczesną wiosną zawołania wykrzykiwały niezamężne dziewczęta, pieśni cyklu trojco-kupalnego śpiewały przeważnie dziewczęta i młode kobiety, a latem, w okresie dojrzewania zboża, mężatki wykonywały pieśni żniwne. Jedynym okresem, gdy w odprawianiu rytuałów brali udział mężczyźni i dzieci, był przełom starego i nowego roku. Początek cyklu rocznego, przypadającego obecnie na Święta, wyznaczała „parada” wszystkich głównych grup wyznaczanych przez płeć, wiek i funkcje społeczne tradycyjnej wspólnoty: znajduje to odzwierciedlenie w wielokrotności powtórzeń obchodzenia gospodarstw przez kolędników w różnych składach ? dzieci, dziewczęta, chłopcy, mężczyźni, zamężne kobiety ? każdy ze swoim repertuarem.

Tradycyja rytualnego obcowania z siłami przyrody za pomocą śpiewokrzyku uformowała oryginalne tembry śpiewaków. Dzięki magicznej funkcji motywów, specyficzna maniera wykonawcza zachowała się do dzisiaj: poleskie wczesnotradycyjne melodie śpiewa się piersiowym, nieco „dzikawym” tembrem,z błyskawicznymi, jodłopodobnymi przeskokami głosu do górnego rejestru. Są nasycone akcentowanymi rytmami, melodyczną ornamentyką, wyhukami [bezpośrednie przejście ostatniego, przedłużonego dźwięku do górnego rejestru, co daje efekt podobny do głośnego pisku lub przeciągłego gwizdu ? przyp. tłum.]. Magia rytualnego, zbiorowego śpiewu ? zlanie w unisono żeńskich głosów ? wywołuje mistyczne wrażenia zarówno u wykonawców, jak i u słuchaczy. Czaruje różnorodność tembrów, świeżość muzycznych intonacji niemalże nieznana przez profesjonalnych muzyków. W późniejszym okresie była wykorzystywana i w melodiach lirycznych.

Wyznaczenie ram chronologicznych formowania się najstaszego, historyczno-stylistycznego złoża, jest praktycznie niemożliwe, szczególnie że proces ich ustnego przekazu gdzieniegdzie trwa do dzisiaj. Możemy jedynie odróżnić wczesnotradycyjne motywy od pieśni późniejszych stylów na podstawie ich charakterystycznych cech morfologicznych.

Główną cechą charakterystyczną motywów wczesnotradycyjnych jest typowy wzór melodyczny ? szczególny obraz rytmiczny, odpowiadająca mu forma wiersza, wąski zakres dźwiękowego diapazonu ? nie więcej, niż 5-6 dźwięków, najczęściej 3-4, rodzaj wielogłosia, w którym wszyscy śpiewacy wykonują jednogłosową melodię, ale od czasu do czasu któryś z nich chwilowo „odchyla się” na inne dźwięki, tworząc wariant linii melodycznej. Każdemu motywowi towarzyszy znaczna ilość poetyckich tekstów o odpowiedniej tematyce. Nierzadko spotykamy ponad 50 tekstów na jedną melodię.

W taki sposób obecnie, na początku trzeciego tysiąclecia, na Polesiu zachowały się formy muzyczne mające u podstaw przedchrześcijańską wizję świata. Elementy archaicznego światopoglądu dostrzegalne są w wykazywanej przez mieszkańców Polesia potrzebie odtwarzania dawnych obrzędów związanych z kalendarzem rolniczym, najważniejszym z nich akompaniując rytualnym śpiewem.

 

Zima

 Początek nowego roku przypadał niegdyś wiosną, z czasem został przeniesiony na zimę ? na dni „przejścia słońca do lata”, a dziś związany jest z Bożym Narodzeniem i zimowymi świętami. Główne obrzędy zimowych świąt ? obchodzenie gospodarstw na Boże Narodzenie (kolędowanie) i na Wasyla (szczodrowanie). Sens obrzędów polegał na magicznym zaklinaniu dobra na cały następny rok przy pomocy „dziadów-przodków”, których uosobiali kolędnicy. Obrząd kolędowania sam w sobie jest bezpośrednim wyobrażeniem przybycia duchów przodków i ich rytualnego nakarmienia ? „udobruchania”. Powyższe dotyczy również innych rytuałów opierających się na obchodzeniu wioski, na przykład „prowadzanie Kusta”. Życzenie gospodarzowi dobrobytu jest cechą charakterystyczną zimowych pieśni. W niektórych regionach Polesia w czasie noworocznym chłopcy oprowadzali po chatach wesołą i trochę straszną „Kozę” („Koza” łapała drewnianą szczęką strasząc dzieci) z inscenizacją jej „śmierci i zmartwychwstania”.

Współczesny zimowy cykl świąteczny jest w dużej mierze schrystianizowany: czas europejskiego renesansu i baroku wzbogacił kolędy opowieściami o narodzeniu Chrystusa i innymi biblijnymi motywami z kanonicznych i apokryficznych Ewangelii. Dlatego dziś melodie zimowych świąt tworzą konglomerat różnorodnych stylistycznie utworów ? od prostych, nawpółdeklamowanych dziecięcych szczedriwek do wielogłosowych mieszanych chórów, noszących wpływy kultury cerkiewnej. Tradycyjne poleskie kolędy wykonuje się zazwyczaj pod oknami w manierze zawołania ? by gospodarz dobrze słyszał życzenia kolędników. Grupy dziewcząt i parobków kolędowały osobno, nierzadko z towarzyszeniem skrzypiec.

 

Wiosna

 Ślady wiosennego nowego roku pozostały i do dzisiaj w poleskich obrzędach związanych z początkiem nowego cyklu rolniczo-gospodarskiego. Przyjściu wiosny towarzyszą archaiczne rytuały, których już prawie nie można znaleźć na innych terytoriach Ukrainy. I tak, na Pińszczyźnie, wczesną wiosną ? „jak tylko zejdzie śnieg” ? całą wioską „wyganiano zimę”: stukano kijkami o płot, wyrzucano co niepotrzebne (derkacze, zdeptane łapcie) do rzeki żeby popłynęło z wodą, hukano i śpiewano: „Idź Zimo pod piec! A ty, Wiosno, w święty kąt!” [pod piecem zazwyczaj znajdował się kosz na śmieci, a święty kąt ? miejsce pod ikonami wiszącymi w chacie].

Jeszcze dzisiaj mieszkańccy Polesia uważają, że wiosna nie przyjdzie, jeżeli dziewczęta nie przywołają jej głośnym śpiewokrzykiem na otwartej przestrzeni, zwracając się do jednego z pogańskich władców przyrody z prośbą o uwolnienie lata i wpuszczenie ciepła na ziemię: „Władyko-Władyko! Otwieraj wrota!„. Dawniej ludzie uważali, że lato i ciepło zamknięte są za wrotami w tamtym świecie, gdzie mieszkają wszechwładne duchy przodków.

Wesnianki-zawołanki ? najbardziej charakterystyczne pogańskie zaklęcia: to melodie z 3-4 tonów, wykonywane na granicy krzyku, często ze specjalnymi zawołaniami – „hukaniem”. Żenskie głosy, rozchodzące się w ostre współbrzmienia, dążą do tego, by zlać się w unisono. Zawołanki wykonywano w czasie roztopów śniegu i lodu na wzniesieniach, skąd głos niósł się jak najdalej (na pagórkach albo stertach drewna pod wrotami), z towarzyszeniem czynności obrzędowych, naprzykład podrzucaniem obrzędowych ciastek ? „ptaszków”. Etnolodzy interpretują to jako zaproszenie przodków ? opiekunów gospodarstwa, a także ich rytualne karmienie, aby społeczność wiejska szczęśliwie przetrwała jeden z kryzysowych etapów rocznego cyklu przyrody.

Inna grupa wesnianek ? korowody. Ich najważniejszy składnik ? ruch zorganizowany w określony sposób. Etnolodzy twierdzą, że określone sposoby poruszania mają magiczne cele ? to czynności typu produktywnego, skierowane na wzmocnienie wzrostu roślin uprawnych.

Z czasem do rytualnych wesnianek dołączyły się liryczne i zabawy ? czasem na tę samą melodię. To zwiększyło możliwości wykorzystania obrzędowych piosenek.

 

Rytuały obchodów tygodnia Trojcy

Jednym z centrów wschodniosłowiańskiego cyklu rocznego jest trojecko-kupalski kompleks obrzędowy. Uważa się go za przejściowy między wiosną a latem, jako że przypada na szczyt rozkwitu przyrody. Dla Ukraińców najpopularniejszym obrzędem stały się obchody Kupały, ale w niektórych miejscowościach na Polesiu przeważają rytuały powiązane z tygodniem Trojcy.

Tak jak każdy inny okres przejściowy między porami roku, dla czasu tego charakterystyczne jest otwieranie się granicy między „tym”, a „tamtym” światem i pojawianiem się na ziemi dusz zmarłych i kontaktowanie się ich z żywymi. Zmarli, w kulturze tradycyjnej, dzielą się na tych, któży umarli śmiercią naturalną („dziady”, „przodkowie”) i tych, którzy odeszli przedwcześnie (dzieci, młodzież, topielce, samobójcy i inni). Ostatnia grupa zmarłych uważana była za niebezpieczną ? to byli „chodzący” ? nawiedzali i straszyli żywych, mogli uczynić im szkodę. W święta Trojcy wspominano właśnie takich zmarłych, a zmarłe dzieci, dziewczęta, młode kobiety, które właśnie w tym czasie zamieniały się w „rusałki” ? niemalże na drodze wyjątku. Pińszczanie urodzeni na początku XX wieku opowiadają (nagrane przez I. Kłymenko): A jak już las się zazieleni, wtedy śpiewamy ‚trojcę’. Pierwszego dnia Trojcy, rano, bierzemy klon, placek, i niesiemy, na grobach porozkładać… Pod wieczór przystrajamy krzyż: o, tam gdzie utopił się człowiek – tam stawiało się krzyż, i dzieci ten krzyż przybierają ? ponawieszają placków, kwiatów… to ‚Trojca Umarłych'” (wieś Dubczyci, pow. Zariczne, gm. Riwne). We wsi Swarycewyczi, pow. Dubrowyca, gm. Riwne, na Trojcę rano kobiety ekstatycznie lamentowały „na grobach”, improwizując tekst i jednocześnie odtwarzając, każda na swój sposób, określony melodeklamacyjny motyw. Trudno nie uronić łzy słuchając tej dramatynej polifonii…

Zieleń w postaci drzew, gałązek, ziół, kwiatów jest głównym atrybutem i podstawą dla czynności rytualnych trojecko-kupalskich obrzędów ? powszechnie znany jest na Ukrainie zwyczaj, by w te dni, zwane potocznie „Zielonymi Świątkami”, przystrajać zielenią chaty, pleść wianki. Dusze zmarłych w czasie świąt mogły przebywać w zieleni, a potem obowiązkowo je odprowadzano. Najbardziej oryginalne czynności obrzędowe święta Trojcy, nieznane na innych terenach Ukrainy, jeszcze dziś żywe są na Pińskim Polesiu („prowadzanie Kusta” na północy Gminy Riwne i w Pińskim Powiecie Gminy Brest), u przesiedleńców z czarnobylskiej części Kijowszczyzny („wyprowadzanie rusałek”).

„I teraz prowadzają ‚Kusta’ [słowo ‚kust’ oznacza po ukraińsku ‚krzak’ ? przyp. tłum.]: biorą przystrajać ładną dziewczynę ? nałamiemy gałązek lipy, klonu, różnego ziela, napleciemy wianków, i okręcamy ją tym dookoła i obwiązujemy czerwonym paskiem ? aż nie widzi dokąd idzie. Nic u niej ? ani oczu, ani ręki, ani nogi, tylko głowa z wiankiem – nie powinno być widać jaka to dziewczyna. Prowadzimy ją ? dużo bab idzie ? gospodarzowi pod chatę i śpiewamy ‚trojcę’. Gospodarz oblewa Kusta wodą, by te kwiatki nie powiędły, da kawałek chleba, pieniędzy ? Kustowi na trzewiczki, bo Kust ‚pojedzie do tatulka w gości‚, postawi wypić. A jak już pochodzimy po chatach, odprowadzają Kusta, rozbierają do lnu, i to ziele rozrzucają koło lnu. A wtedy dziewczęta prędko rozbiegają się wszystkie w stronę rzeki ? wianuszek z Kusta puszczamy na wodę ? niech płynie, i każda czeka: do której wianek podpłynie ? ta wyjdzie za mąż tego roku. No i podnosimy ‚na hura’ tę dziewczynę, co to Kust, obijamy klonem: – Klońca-klońca, jutro będzie Trojca! ? tak mówią„.

 Jedna z interpretacji tego rytuału jest taka. Wizyta „u tatulka” oznacza podróż „na tamten świat”. Anonimowa dziewczyna-Kust ? osoba bez twarzy i bez imienia ? jest posłanniczką do przodków, których prawdopodobnie będzie prosić o deszcz, niezbędny dla urodzajnych plonów. Deszcz symbolizowany jest opryskiwaniem, „Dziadów” czci się wieczerzą przygotowaną w ich intencji i odwiedzaniem grobów.

Używana w czasie Trojcy (i na Kupały) zieleń ma właściwości ochronne i produktywne, przynosi zdrowie ? rozsypując po polu gałązki z Kusta i obijając się nimi nawzajem, uczestnicy obrzędu jednają się z potężną roślinną siłą, która sprzyja żyzności gleby i rozkwitowi dziewczęcej urody.

Kustowy motyw brzmiał na Pińszczyznie od Wielkanocy do Trojcy. Kobietom-śpiewaczkom mógł przygrywać skrzypek, ale jedynie poza obrzędem. Pastuszek, wyciąwszy fujarkę-„kolankę” z młodej kruszyny, pocieszał się na samotności „trojcowymi” motywami, a niekiedy i sam sobie podśpiewywał.

Według mieszkańcow Kijowskiego Polesia, na Zielone Świątki przychodzą „na ten świat” rusałki pod postacią dziewcząt z rozpuszczonymi włosami, ubranych w wyszywane koszule. Za rusałki uważano najczęściej zmarłe dziewczęta, a szczególnie te, do których śmierci przyczynił się żywioł wodny. W poniedziałek, po zakończeniu tygodnia Trojcy, na Kijowskim, Czernihowskim i Homelskim Polesiu „wyprowadzano rusałki”: kobiety w wiankach, śpiewając głośno rusalne pieśni, schodziły się grupami na cmentarz, klaszcząc w dłonie, hałasując i strzelając odganiały „rusałki”, zmuszając je by powróciły do swych grobów, paliły ogniska u bram cmentarza.

Rytuał wyprowadzania rusałek zamyka okres Trojcy i rozpoczyna post przed obchodami uroczystości Świętego Piotra, który przypada na żniwa:

Wam, rusałkom, w ziemi spać, A nam, młodym, żyto żąć…

 

Kupała

Na Żytomierskim Polesiu centrum letnich obrzędów był dzień Iwana Kupały [czyli Noc Świętojańska ? przyp.tłum.] ? tej nocy odbywało się rytualne świętowanie z ogniem i obrzędowym drzewem. Na przykład „palono wiedźmy” ? rozniecano ogniska, w których palono żaby, z różnych części wioski przynoszono ścięte drzewka przystrojone płonącymi świeczkami lub korą; przystrajano i podpalano starą sosnę na skraju wsi itd. Palenie ognia oznacza oczekiwanie „niezwykłych gości”. Tego dnia i w trakcie postu na Świętego Piotra wykonywano „petrowki” ? kilka specjalnych melodii. Pieśni brzmiały bez ustanku po drodze do miejsca, gdzie odbywały się rytualne wydarzenia, poza granicami wsi, na wzniesieniu. Pieśni określały niezwykły status drogi jako przejścia z przestrzeni zamieszkanej przez ludzi poza jej granice w celu dotarcia do granicy między światami, która znajdowała się w określonym miejscu ? w polu, w lesie, na cmentarzu. Potężny dźwięk sam z siebie mógł „otworzyć” granicę, przywoływał duchy do wejścia w dialog. Całą noc głośny śpiew brzmiał w obranym miejscu. Granice, w obrębie których słychać było śpiew, określała sakralna przestrzeń kulturowa, w której obcowano z przodkami. Końcowe czynności rytuału ? palenie przedmiotów symbolizujących „wiedźmę” ? oznaczały odprowadzenie dduchów.

 

Żniwa

Komponent poleskiego muzycznego stylu, który wyróżnia go spośród innych regionów Ukrainy ? pieśni związane ze zbiorami plonów: żniwne melodie przypominające lament. Na wsiach nazywają je „latem” albo „żniwami”. „Ciągniesz, niby lamentujesz, niby płaczesz” ? mówią o nich śpiewaczki. „Lato” śpiewano i bezpośrednio podczas pracy i w chwilach odpoczynku. Na przyrównanie tego sposobu zwracania się do zmarłych do prawdziwych lamentacji pozwalają nagrania żałobnych płaczów na cmentarzach, zarejestrowanych podczas „prowadzania Kusta”.

W gorący żniwny czas dobrą pogodę zabezpieczano zaklęciami, które wylamentowywano lub wyśpiewywano na melodię „lata”:

Oj odpędź, Boże, chmurę, oj na obce strony,
Tam dziady brodate, oj a dziewki brzuchate…

Żniwa zakańczano przygotowywaniem „brody” albo „dziada”: ostatnią wiązkę nieściętego zboża zdobiono kwiatami i ogrodziwszy słomą pozostawiano w polu ? to cząstka plonu należna przodkom. W południowej części Polesia śpiewano bardziej świąteczne, niekiedy żartobliwe melodie. Gdy dożynano, „kupą” (chórem) śpiewano pieśń poświęconą gospodarzowi. Wdzięczny za pracę gospodarz najmował muzykantów, częstował żeńców.

Jesienią, po zbiorach plonów, jaskrawe, angażujące całą wieś widowiska ustają. Jednak pora jesienna także miała określone melodie, stylistycznie zbliżone do dawnotradycyjnej liryki.

 

Motywy cyklu obrzędowości rodzinnej

Do melodii wczesnej tradycji należą również motywy towarzyszące wydarzeniom w osobistym życiu człowieka ? narodziny i chrzciny, ślub, śmierć.

W powiatach dubrowickim, olewskim udało się nagrać reliktowe przykłady pieśni wykonywanych na chrzcinach.

Trafiwszy na Polesie w dniu pogrzebu można usłyszeć lamentacje ? oddźwięk dawnych, muzyczno-recytatywnych form obcowania z duszami zmarłych.

Oryginalność poleskiego muzycznego stylu jest dostrzegalna i w takim gatunku jak „kołysanki”: ich melodie nie są podobne do kołysanek w innych częściach Ukrainy.

 

Wesele

Bogactwem melodii odznaczają się poleskie rytuały weselne. Tak jak obrzędy cyklu kalendarzowego, zachowały one niemało cech archaicznych. Weselne pieśni towarzyszą większości obrzędów: cykl przedweselnych przygotowań, wypiek korowaja, wyrobu świeczek, przygotowanie drzewa weselnego („wilca”), przygotowania do ślubu, przebieranie młodej w mężatkę (zmiana nakrycia głowy), wyprowadzenie młodych itd. Ciąg obrzędów weselnych rozpoczyna się specjalnym marszem w wykonaniu kapeli skrzypcowej: wyjazd do ślubu i spotkanie po wyjściu z cerkwii.

Weselne melodie swój koloryt zawdzięczają zmiennym rytmom, wariantowości melodycznej. W tym regionie zarejestrowano największą ilość weselnych formuł rytmicznych ? około 25-ciu. Wśrod nich są i nieznane w innych regionach Ukrainy, właśnie one składają się na niezwykłość poleskiego cyklu. Na podstawie szerokości zakresów dźwiękowych można wyróżnić trzy główne typy pieśni: a) 3-4-dźwiękowe melodie, b) 5-6 dźwiękowe motywy molowe c) motywy „dramatyczne” ? przeważnie durowe, ze skomplikowanymi relacjami stopni wysokości dźwięków. Motywy z grupy a) są charakterystyczne konkretnie dla regionu poleskiego, obszar ich występowania rozszerza się dalej na północ od Polesia. Motywy z grupy b) łączą poleską tradycję z Podolem i poszczególnymi rejonami Białorusi. „Dramatyczne” melodie (grupa c) pojawiły się na Polesiu z pewnością na skutek migracji z Podola, największą ilość zlokalizowano w Pohoryni i na południowych krańcach Polesia.

Towarzyszenie skrzypiec rytualno-wokalnej części wesela jest obecnie zjawiskiem reliktowym, nagrania skrzypków są nieliczne, należy je uważać za wielki sukces ekspedycji terenowych przeprowadzonych przez badaczy.

 

Liryka

Pieśni liryczne, które można wykonywać w dowolnym czasie, tworzą dużą i różnorodną grupę. Najstarsze z nich, wąskie pod względem zakresu dźwięków, o „sieciowej” fakturze, w której jeszcze nie wyodrębnił się solowy podgłosik (podgłosik, według F. Kołessy, charakteryzuje klasyczną lirykę ukraińską tak zwanego „złotego czasu” ? epoki formowania podstaw kultury narodowej). Niekiedy takie motywy odróżniają się właśnie od obrzędowych jedynie nieco szerszym dźwiękowym diapazonem i większą swobodą w melodycznych wariacjach. Związane są one z solowym sposobem wykonania (rytualne motywy wykonywano zawsze chórem, za wyjątkiem lamentacji). Na Polesiu trafia się jeszcze męski śpiew solowy, ale to ? rzadkość w dzisiejszej wiejskiej obyczajowości muzycznej.

Te melodie mogły być wykonywane i w wariancie instrumentalnym. Takie ornamentalne improwizacje nie są podobne do przykładów wielogłosowych, które zazwyczaj wykonuje się „w trakcie biesiady” ? podczas hulanek, za świątecznym stołem itp. Dawną lirykę śpiewacy czasem nazywają „pieśniami borowymi”, albo leśnymi, polnymi, jagodowymi itp. ? jako że wykonywano je latem polu, w lesie.

 

Klasyczna liryka

Oprócz specjalnych melodii, po zakończeniu rytuałów tradycja pozwalała na śpiewanie i świeckich („zwykłych”) pieśni ? lirycznych, żartobliwych, ballad.

Tak jak na całej Ukrainie, na Polesiu popularne stały się pieśni z górnym solowym podgłosikiem. Cechą charakterystyczną tej grupy pieśni jest obecność pogłosiku ? „wywodu”: solowy głos wywodzącej ozdabia główną melodię, prowadzoną przez dolną część chóralnej partytury. Przed każdym śpiewakiem otwierają się szerokie możliwości wyrażenia siebie: indywidualne rozgałęzianie melodycznych linii w dolnym głosie, „zmagania” partii solowych, dosięgające wyższego poziomu obcowania w muzyce ? improwizacji. Bardziej typowy dla poleskiej liryki jest śpiew ozdobiony ornamentalnym splotem we wszystkich głosach i nasycony akcentami, które nadają wykonaniu jednocześnie impulsywność i umiarkowania.

W pewnych wypadkach do zespołu przyłączali się wiejscy muzykanci ? wykonawcy na fujarce, na skrzypcach, bębnach…

Miejscowy styl rozpoznawalny jest i w pieśniach ułożonych w XIX-XX w. Wśród nich ? pieśni rekruckie albo żołnierskie, śpiewane podczas poboru chłopców do wojska.

Na Polesiu nie brakuje i pieśni żartobliwych i parodii, czastuszek, piosenek do tańca.

 

Iryna Kłymenko (dr historii sztuki)

Naukowe prace terenowe na Polesiu prowadzili w latach 30. wybitni ukraińscy i rosyjscy uczeni K. Kwitka, J. Hippius, Z. Ewald, F. Kołessa. Od lat 80. następuje frontalne badanie poleskiej tradycji muzycznej przez ekspedycje Narodowej Akademii Muzycznej im. P.I. Czajkowskiego (Kijów), Lwowskiej Narodowej Akademii Muzycznej im M. Łysenki i Kulturologicznej Ministerstwa do sytuacji nadzwyczajnych.

 

Oryginalne źródło artykułu: http://www.pk.org.pl/panoramakultur/node/1603

Potężni – ale poganie. O Słowianach w literaturze skandynawskiej

Dawni Skandynawowie doceniali urodę Słowianek, a Słowian mieli za potężnych, groźnych i walecznych wojowników, ale zarazem bezwzględnych pogan. O niejednoznacznym obrazie Słowian w skandynawskiej literaturze ze wczesnego średniowiecza mówi prof. Jakub Morawiec. Słowianie pojawiają się już w najstarszych skandynawskich tekstach, choć na dość małą skalę. Wiadomo, że uczestniczyli oni w walkach między władcami północy – stawali po jednej ze stron.

Z zapisów wynika, że łodzie ze słowiańskimi wojownikami brały udział w kilku bitwach pod koniec X. w., rozegranych między Norwegami i Duńczykami. Wygląda na to, że był to »słowiański kontyngent«” – opowiada PAP prof. Jakub Morawiec z Zakładu Historii Średniowiecznej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.

Zdaniem naukowca wiele wskazuje na to, że ówcześni ludzie północy wysoce cenili waleczność Słowian na polu walki. W sagach lokalni królowie określani są często jako „zabijacze Słowian”, mimo że w tekstach tych nie ma bezpośredniego odniesienia do walk z tym ludem. „Zatem jest to epitet stosowany względem osób, które potrafią skutecznie i umiejętnie walczyć” – uważa prof. Morawiec.

Na próżno szukać w tekstach skandynawskich odnoszących się do okresu, w którym powstało państwo polskie, opisu ziemi słowiańskich.

Tak naprawdę skandynawskich autorów słowiańszczyzna nie interesowała. Utożsamiali ją tylko z jednym miejscem – Jomsborgiem, czyli dzisiejszym Wolinem” – opowiada historyk. Wśród naukowców trwają dyskusje na temat znaczenia Wolina w okresie wczesnego średniowiecza. Zdaniem części była to osada handlowa, stanowiąca tygiel kulturowy, gdzie dominującą grupę stanowili jednak Słowianie.

stara-mapa-z-potworami-morskimi

Natomiast jeśli chodzi o interior słowiańszczyzny – w tekstach skandynawskich z epoki brak jest informacji na temat jego władców czy miast. Dopiero w sagach dotyczących XIII w. padają w nich nazwy słowiańskie związane z wybrzeżem, np. Kamień Pomorski.

Czarny charakter Słowian opisywany był w sagach zwłaszcza w kontekście ich pogaństwa, mimo że Skandynawowie przyjęli chrześcijaństwo mniej więcej w tym samym czasie, gdy np. Piastowie, ale np. Obodryci (Słowianie połabscy) dopiero w XII w. Jednak Prof. Morawiec przypomina postać pierwszego świętego Skandynawii – św. Olafa. W jego hagiografii Słowianie zajmują ważną pozycje. Opisano na przykład postać Duńczyka, który dostał się do słowiańskiej niewoli. Ten zaczął się żarliwie modlić właśnie do św. Olafa. Wkrótce z jego pomocą udało mi się uwolnić się z niewoli.

To nie jedyny raz, kiedy św. Olaf pomógł Skandynawom w starciu ze Słowianami. Gdy w 1043 r. Obodryci walczyli na Jutlandii z Norwegami, sytuacja się powtórzyła. Król Magnus bardzo obawiał się starcia, jednak duch św. Olafa w ciągu nocy zmotywował go do walki. „Co więcej o poranku, w pierwszej linii wojów, można było dojrzeć św. Olafa” – dodaje naukowiec. W ten sposób Obodryci zostali pokonani.

Słowianie mieli jednak również dobrą prasę. Pod niebiosa wychwalano piękno, inteligencję i silny charakter córki słowiańskiego władcy Burysława – Astrydy” – podkreśla historyk. Do dzisiaj nie jest jasne, z jakim historycznym władcą należy łączyć Burysława. Prof. Morawiec sądzi, że jest to literacka kreacja inspirowana Mieszkiem I, Bolesławem Chrobrym, a zwłaszcza – Bolesławem Krzywoustym.

Wiemy tylko tyle – Burysław był potężnym królem o randze Attyli czy Teodoryka, z którym warto zawierać sojusze” – opowiada naukowiec. Dlatego siostra króla Svena, Tyra, została za niego wydana za mąż (co wynika z tekstów skandynawskich). Co ciekawe, związek ten ponoć był krótkotrwały i nieszczęśliwy. Kobieta skarżyła się, że Burysław jest starcem, a na dodatek poganinem.

W ostatnim czasie za sprawą książki „Harda” autorstwa Elżbiety Cherezińskiej spopularyzowana została postać Świętosławy, czyli domniemanej córki Mieszka I, która wysoko wspięła się w hierarchii politycznej średniowiecznej Skandynawii.

Warto zaznaczyć, że w źródłach skandynawskich Sygryda Storråda – bo takie nosi imię – pochodzi ze szlacheckiej skandynawskiej rodziny. Ale wiele wskazuje, że postać ta była inspirowana między innymi pamięcią o historycznej Świętosławie” – opowiada naukowiec, który podkreśla, że ta postać historyczna najprawdopodobniej nie miała tak na imię. Zapytany, dlaczego zatem prawdopodobnie błędnie odnotowano jej pochodzenie stwierdził, że przede wszystkim historię spisano kilkaset lat później – w XIII w. Ówcześni skrybowie nie znali tak szeroko źródeł z innych rejonów, stąd ich wiedza była mniejsza. Poza tym nie przywiązywano tak dużej wagi do faktografii.

MTAyNHg3Njg,28678181_28678001

Prof. Morawiec uważa, że Świętosława została wydana za króla Szwecji, po to aby przypieczętować sojusz Piastów ze Szwedami. W ten sposób Mieszko I uzyskał wpływy w strefie Bałtyku, dzięki czemu zaczął kontrolować handel zwłaszcza u ujścia Odry.

Szymon Zdziebłowski, PAP – Nauka w Polsce

Źródło: http://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,460060,potezni—ale-poganie-o-slowianach-w-literaturze-skandynawskiej.html

Edycja: 11.10.2017

Olbrzymią osadę sprzed 2 tys. lat odkryli archeolodzy w woj. świętokrzyskim

Olbrzymią osadę sprzed ok. 2 tys. lat odkryli naukowcy w Rzemienowicach (woj. świętokrzyskie). Składało się na nią m.in. kilkaset półziemianek, dziesiątki palenisk i pieców. O znalezisku poinformowali PAP archeolog, Piotr Wroniecki.

Naukowcy odkryli starożytną osadę w 2012 r. w czasie wykonywania z pokładu samolotu zdjęć – na polach obsianych zbożem kolor roślin rosnących nad ukrytymi pod ziemią pozostałościami osady wyraźnie odróżniał się od otoczenia. W ten sposób mogli poznać nawet kształt i rozmiary poszczególnych domostw.

MTAyNHg3Njg,28586077_28585084.jpg
Propozycja rekonstrukcji półziemianki na której pozostałości archeolodzy natknęli się w czasie wykopalisk. Aut. Jędrzej Bulas

„Zarysy półziemianek były tak wyraźne, że już wtedy przypuszczałem, że osada może pochodzić sprzed ok. 2 tys. lat” – powiedział PAP kierownik projektu badawczego, Piotr Wroniecki.

MTAyNHg3Njg,28586077_28585069.jpg
Rozbudowana interpretacja obiektów archeologicznych odkrytych wykonana na podstawie zdjęć lotniczych i badań geofizycznych. Aut. Piotr Wroniecki

W kolejnych latach archeolodzy wykonali szereg innych badań nieinwazyjnych, czyli takich, które nie wymagały przeprowadzenia wykopalisk i naruszenia warstw ziemi. Oprócz badań powierzchniowych polegających na zebraniu z powierzchni zabytków – głównie fragmentów naczyń ceramicznych (na ich podstawie wiek osady określono na od ok. 300 lat p.n.e. – 400 lat n.e.) i kamiennych narzędzi, naukowcy zastosowali również metody geofizyczne (pomiar pola magnetycznego i georadar).

„Dopiero w tym roku na bardzo ograniczoną skalę odbyły się wykopaliska, ale i bez nich z dużym prawdopodobieństwem byliśmy w stanie określić, czym mogły być odkrywane zarysy” – zaznacza Wroniecki. A wszystko to – jego zdaniem – właśnie dzięki zastosowaniu szerokiego spektrum metod nieinwazyjnych.

MTAyNHg3Njg,28586077_28585072
Naczynie odkryte podczas wykopalisk – ma ponad 2 tys. lat. Fot. Jan Bulas

„Sukcesem badań jest nie tyle odkrycie nowej, nieznanej do tej pory nauce osady, co wypracowanie metody, która pozwala stworzyć klucz interpretacyjny do rozpoznania tego typu założeń osadniczych” – podkreślił Wroniecki.

Według części naukowców ten rejon, a co za tym idzie – również i osadę, ok. 2 tys. lat temu mógł zamieszkiwać jeden z ludów germańskich (to z nimi wielu archeologów identyfikuje tzw. kulturę przeworską). Na podstawie źródeł pisanych badacze wskazują, że mogli być to Wandalowie, znani ze złupienia Rzymu.

W czasie wykopalisk kierowanych przez Jana Bulasa z Instytutu Archeologii UJ naukowcy przebadali relikty jednej z półziemianek w Rzemienowicach. Z opisu naukowców wynika, że była to lekka konstrukcja, prawdopodobnie o plecionkowej konstrukcji ścian, dachu wspartym na słupach nośnych (tzw. metoda na sochę i ślemię).

Wroniecki przypomniał, że w ostatnich latach dzięki wykopaliskom ratowniczym przeprowadzonym na trasach przebiegu budowanych autostrad archeolodzy rozpoznali kilka podobnych osad z tego samego okresu. „Dzięki temu mamy świetny materiał porównawczy” – dodał archeolog.

MTAyNHg3Njg,28586077_28585071
Archeolodzy przy pobieraniu próbek do analiz specjalistycznych. Fot. Jan Bulas

Osada zlokalizowana w Rzemienowicach, zdaniem kierownika projektu, doskonale wpisuje się w schemat rozplanowania osad z tego okresu. Wbrew dawniejszym opiniom wsie w tym okresie w cale nie były niewielkie – wręcz przeciwnie. Ta z Rzemienowic może mieć powierzchnię ponad 10 ha. Zdaniem Wronieckiego rozplanowanie osad ma wspólne punkty we wszystkich przypadkach. Oprócz pokaźnych rozmiarów składały się w trzech podstawowych komponentów: półziemianek (ich na nowo odkrytym stanowisku było aż kilkaset), długich domów słupowych i dużych skupisk palenisk. Między półziemiankami znajdowały się również duże piece, zapewne do wypalania naczyń ceramicznych lub wapna.

MTAyNHg3Njg,28586077_28585070
Pozostałości starożytnych domostw, budynków gospodarczych czy pieców widoczne z lotu ptaka jako wyróżniki roślinne – rośliny rosnące m.in. nad pozostałościami po półziemiankach mają inny kolor niż otaczające pola. Fot. Piotr Wroniecki

Badania nieinwazyjne w Rzemienowicach prowadzone były dzięki środkom uzyskanym z Narodowego Centrum Nauki, w ramach konkursu Preludium pt. „Ukryte krajobrazy kulturowe zachodniomałopolskich wyżyn lessowych”. W badaniach brali udział archeolodzy i geofizycy z Polski, Irlandii, Niemiec, Czech i Słowacji.

PAP – Nauka w Polsce, Szymon Zdziebłowski

 

 

 

Źródło: http://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,459841,olbrzymia-osade-sprzed-2-tys-lat-odkryli-archeolodzy-w-woj-swietokrzyskim.html
Data: 30.09.2017

 

Sobótka we wsi Mikułowice

(GMINA WOJCIECHOWICE W POWIECIE OPATOWSKIM).

Relacja: Szczęsny Jastrzębowski (1891)
Wisła, Miesięcznik Gieograficzno-Etnograficzny, TOM V, Rok 1891, Warszawa.
[w wersji cyfrowej starano się zachować pisownię oryginalną]

liniaszara.jpg

10_Dziewanna_Sobotka_iko.jpgPośród wielu współczesnych tekstów i materiałów odnoszących się do święta Sobótki (zwanego w Polsce także Wiankami, Palinocką, Kopernocką, Jarnocką, Małą Nocel, Wielkim Wschodem i Nocą Świętojańską) mało jest takich, które przekazywałyby całościowy przebieg obrzędu jaki przy tej okazji tradycyjnie wykonywano.

Przedstawiamy relację etnograficzną z obrzędu Sobotki autorstwa Szczęsnego Jastrzębowskiego z roku 1891. Poniższą obserwację przeprowadzono na terenie powiatu opatowskiego, a która drukiem ukazała się już ponad 120 lat temu w piśmie geograficzno-etnograficznym „Wisła”. Tekstem tym otwieramy mini serię artykułów jakie będą ukazywać się corocznie przy okazji święta Sobótki.

Podczas lektury niniejszej relacji warto uwzględnić aktualny stan wiedzy odnośnie symboliki obrzędów ludowych i pieśni jakie im towarzyszą – obecnie szereg tak uznanych badaczy jak Radoslav Katičić czy Jolanta Krzysztoforska-Doschek przekonująco wskazują na ślady rodzimych mitów jakie ukrywać się mogą w ludowych pieśniach obrzędowych. Widać dla przykładu w obrzędowych postaciach Marysi i Jasia echa dawnych bogów – bogini Marzanny i boga Jarowita czy też ludowego Zielonego Jerzego, a na gruncie polskim możliwe, że i boga Jasza (zob. cykl „Jaś odnaleziony„) obficie wzmiankowanego w staropolskich źródłach synodalnych XV wieku. (KP)

Czytaj dalej

Ostatni poganie Europy. W tej krainie wyznawcy tradycyjnych kultów przetrwali tysiąclecia, aż do dzisiaj

Źródło artykułu: ciekawostkihistoryczne.pl

Rodzimowierstwo przeżywa bezprecedensowy renesans. Niewiele jest jednak miejsc, w których wiara przodków przetrwała. A nie tylko – została po czasie, w wątpliwy zresztą sposób, zrekonstruowana. Zdaniem wielu specjalistów ta społeczność to ostatni taki przykład.

Mari_Native_Faith_symbol-340x340.jpgO mieszkańcach Mari El, małej autonomicznej republiki na wschodnim krańcu europejskiej części Federacji Rosyjskiej, mówi się, że są ostatnimi autentycznymi poganami w Europie. Według ankiety przeprowadzonej w 2012 roku do wyznawania rodzimej religii przyznaje się 6% ludności krainy. Procent może niezbyt imponujący – ale imponuje na pewno to, że wierzenia Maryjczyków, zwanych dawniej także Czeremisami, pozostały od tysiącleci praktycznie nienaruszone. Miejscowi wciąż modlą się w świętych gajach, wzywają na pomoc Kugu Jumo – Wielkiego Boga i składają jemu i innym bóstwom ofiary ze zwierząt, produktów zbożowych, a także miodu, piwa i wódki.

Biorę do ręki miseczkę z rozgotowanym jęczmieniem. Wsuwam palcami do ust miękką, ciepłą od spodu maź i jem. W myślach wypowiadam źródlane słowa, słowa dziękczynne, ogólną modlitwę. Najpierw modlę się do Osz Kugu Jumo, potem do Ketše Avy, Matki Słońce, następnie do Tlze Avy, Matki Księżyc, Vyd Avy, Matki Wody, nosicieli słów i do wszystkich ziemskich białych bogów, których pamiętam.
Jednocześnie powoli rozgniatam bezzębnymi dziąsłami grudki rozgotowanego jęczmienia. Ważne, aby zjeść wszystko, co się przyniosło. Niczego nie wolno zostawić, aby nikt się nie dowiedział, kto przyniósł dary.
Modlitwa Elny ze wsi Ławra opublikowana w książce Ćma, Katja Kettu

Mari_karts.jpg
Wierzenia Maryjczyków oparły się wpływom tak chrześcijaństwa, jak i komunizmu. Na zdjęciu maryjscy kapłani około 1930 roku (źródło: domena publiczna).

Pięćset lat w ukryciu

Jakim cudem Maryjczycy oparli się chrystianizacji, która objęła przecież całą Europę? Częściowo, jak podkreśla badający ich historię profesor Ksenofont Sanukov, zawdzięczają to relatywnemu odosobnieniu Mari El. Ale dla tego niewielkiego narodu wiara stała się też jednym z głównych symboli własnej tożsamości. Opór przeciw chrześcijaństwu był jednocześnie oporem przeciw rosyjskiemu zwierzchnictwu, które Czeremisi, wcześniej praktycznie niezależni (choć płacili trybut Tatarom), musieli uznać już w połowie XVI wieku.

Trzeba zresztą przyznać, że akcja chrystianizacyjna, prowadzona przez Rosjan, nigdy nie była szczególnie intensywna. Rodzima wiara w Mari El nie była tępiona ogniem i mieczem, jak na ziemiach Prusów, gdzie krucjatom przeciwko poganom towarzyszyły jeszcze na dodatek akcje kolonizacyjne i przesiedleńcze. Rosjanie przekonywali do przyjęcia chrztu raczej za pomocą… ulg podatkowych.

Prawo chrześcijan do niepłacenia podatków powodowało konwersje „taktyczne”. I pozorne, nawet jeśli pod koniec XIX wieku do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego należało już prawie trzy czwarte Maryjczyków. Odbębniali oni po prostu cotygodniową mszę, a modlić się „naprawdę” chodzili nadal do lasów.  Jeśli przestaniemy chodzić do lasów, cały lud zginie – mówili.

Ze swojej strony wysiłki, by nawrócić upartych mieszkańców nadwołżańskiej republiki, podejmowało także prawosławne duchowieństwo. Odmawiano modlitwy na sposób pogański. Próbowano też identyfikować chrześcijańskie postacie z maryjskimi bożkami i siłami nadprzyrodzonymi. Wszystko na nic.

Tak Czeremisi przechowali się do wieku XX. To on przyniósł małemu narodowi największe straty kulturalne. W latach 30. bolszewicy zlikwidowali praktycznie całe pokolenie maryjskiej inteligencji. Był to dla narodowej tożsamości i kultury ogromny cios. Podtrzymywana przez lud religia także zresztą ucierpiała. Podczas wielkiej wojny ojczyźnianej Rosjanie wycięli na opał dęby i jarzębiny w nowym, należącym do wsi gaju ofiarnym – relacjonuje Elna.
Wyznawcy Kugu Jumo postąpili więc, jak wszyscy pozostali wierzący, zwalczani na równi przez komunistów. Zeszli do podziemia i czekali na lepsze czasy. Powrócili, gdy tylko za rządów Gorbaczowa prześladowania ustały.

Вид_с_дороги._Сзади_река_Малая_Кокшага-600x450.jpg
Maryjscy rodzimowiercy modlą się głównie wśród drzew, w świętych gajach. Na zdjęciu las dębowy niedaleko stolicy republiki, Joszkar-Oły (zdj. Badanovalexandr, lic. CC BY-SA 4.0).

Starzy i nowi poganie

Co jednak najbardziej zaskakujące, lata 90. przyniosły nie tylko odrodzenie rodzimej religii Mari El, lecz także… rozkwit wierzeń pogańskich tak na Starym Kontynencie, jak i w Ameryce Północnej. Maryjczycy może są jedynymi, u których rodzima wiara zachowała ciągłość od stuleci. Ale na pewno nie są w Europie odosobnieni.

Badacz współczesnych pogan, Michael F. Strmiska, podaje, że w 2001 roku ilość wyznawców religii Wicca, druidów i pogan w samych Stanach Zjednoczonych szacowano na ponad 300 tysięcy.  Pogaństwo jest tam uznawane za jedną z najszybciej rosnących w siłę religii. Dla Europy podobnych statystyk póki co brakuje, ale nie ma wątpliwości, że przedstawiciele poszczególnych grup są coraz bardziej widoczni.

Niektórzy neopoganie opierają się na nurtach uniwersalistycznych. Są to na przykład sięgający do najróżniejszych starożytnych inspiracji wiccanie, poganie wskrzeszający czarownictwo, druidzi czy szamani. Inni natomiast możliwie wiernie rekonstruują wierzenia przedchrześcijańskie z terenów, które zamieszkują.

Do nich należą także polscy rodzimowiercy, tu i ówdzie pojawiający się już od czasów romantyzmu, ale swój rozkwit przeżywający mniej więcej od lat 90. XX wieku. Niezależnie jednak od tego, czy są zorientowani lokalnie, czy globalnie, wszyscy podkreślają swoje zakorzenienie w tradycji i kulturowym dziedzictwie. Tak piszą o sobie na przykład członkowie Międzynarodowej Federacji Pogańskiej:

Pogaństwo to duchowość, która sięga korzeniami starożytnych religii natury z całego świata. Zasadniczo zakorzenione jest w starych religiach europejskich, chociaż niektórzy wyznawcy cenią też rdzenne wierzenia innych krajów. Podobną wiarę w świętość wszystkich rzeczy można znaleźć na całym świecie.

Poganie uważają ją za swoje dziedzictwo, zachowując wierzenia i wartości swoich przodków w formie dostosowanej do wymogów współczesnego życia. Celebrują świętość przyrody, czcząc boskość we wszystkim; wielkiego, niepoznawalnego ducha przenikającego wszechświat, ten widzialny i ten niewidzialny.

1280px-Hellen_ritual_2-600x450.jpg
W ostatnich dekadach odradza się zainteresowanie wierzeniami przedchrześcijańskimi. Odżyła też… religia starożytnej Grecji. Na zdjęciu jeden z helleńskich rytuałów, rok 2007 (zdj. YSEE, lic. CC BY 2.0).

Maryjczycy w centrum uwagi

Nic dziwnego, że na tle tego pogańskiego odrodzenia o „autentycznych” poganach, czyli Maryjczykach, stało się szczególnie głośno. Dowodem wzmożonego zainteresowania zapomnianym dotąd narodem jest między innymi film „Niebiańskie żony Łąkowych Maryjczyków” w reżyserii Alexeya Fedorchenki. Komediodramat rosyjskiego twórcy został nawet w 2013 roku nagrodzony Grand Prix na wrocławskim festiwalu Nowe Horyzonty.

Galina Shkalina, badaczka mentalności i światopoglądu maryjskiego, zauważa, że pojawia się przy tym tendencja do idealizacji wierzeń Czeremisów. Religię, tak jak i ich sposób życia, przedstawia się nie tylko jako „prawdziwe” i „oryginalne”, ale także jako pokojowe, bezkonfliktowe i zgodne z naturą. Tymczasem prawda jest taka, że także rodzime wierzenia Mari El w ciągu setek lat ewoluowały. Obecne ożywienie oznacza zaś nie tylko kontynuację tego, co było. Mieszczą się w nim także maryjscy artyści, którzy rozwijają tak zwany „etnofuturyzm”.

Skąd ten nacisk na autentyczność? Odrodzenie wierzeń pogańskich, a wraz z nim zainteresowanie nieco ponad półmilionową grupą Maryjczyków, to jedna z prób znalezienia przez Europejczyków własnej tożsamości w świecie, w którym dotychczasowe pewniki zaczynają się chwiać.

Neopoganie, niezależnie od tego, czy sięgają po tradycje kosmopolityczne, czy nacjonalistyczne, szukają swoich korzeni. Jest to dla nich, jak wyjaśnia antropolożka Kathryn Rountree, część projektu tożsamościowego i wyrażania wartości, część tworzenia dla siebie pozytywnej, dającej siłę tożsamości w świecie takim, jak go rozumieją i doświadczają.

Europejczyków, pochłoniętych wynajdywaniem dla siebie coraz to nowych tradycji, mieszkańcy Mari El najbardziej fascynują z jednego powodu. Maryjczycy niczego wynajdywać nie muszą.

 

kugu-jumo.jpg
Pewne elementy wierzeń maryjskich pozostają niezmienne od tysiącleci. Ilustracja przedstawia współczesne wyobrażenie najwyższego boga mitologii Czeremisów, Kugu Jumo, z maryjskim mężczyzną (rys. Нуриев Рустам, źródło: domena publiczna).

Bibliografia:

  1. Katja Kettu, Ćma, Świat Książki 2017.
  2. Międzynarodowa Federacja Pogańska, Czym jest pogaństwo?, PaganFederation.org.]
  3. Wojciech Górecki, Dzieci Boga Kugu Jumo, „Tygiel Kultury” nr 7-9 (67-69) 2001.
  4. Thomas A. Sebeok, Frances J. Ingemann, Studies in Cheremis: The Supernatural, Wenner-Gren Foundation for Anthropological Research Inc. 1956.
  5. Ksenofont Sanukov, Stalinist Terror in the Mari Republic: The Attack on ‚Finno-Ugrian Bourgeois Nationalism’, „The Slavonic and East European Review”, t. 74, nr 4 (1996).
  6. Marceli Kosman, Zmierzch Perkuna, czyli ostatni poganie nad Bałtykiem, Książka i Wiedza 1981.
  7. Handbook of Contemporary Paganism, ed. Murphy Pizza, James R. Lewis, Brill 2009.
  8. Cosmopolitanism, Nationalism and Modern Paganism, ed. Kathryn Rountree, Palgrave Macmillan 2017.
  9. Modern Paganism in World Cultures. Comparative Perspectives, ed. Michael F. Strmiska, ABC Clio 2005.
  10. Johanna Laakso, Review: Mari und Mordwinen im heutigen Russland: Sprache, Kultur, Identität, „Anthropological Linguistics”, t. 49, nr 2 (2007).

Źródło artykułu: ciekawostkihistoryczne.pl

Autor: 24.03.2017 | Autor:

Podania i wierzenia ludowe – materiały etnograficzne Józefa Ciochonia 1870 roku – cz. 6

To jest ostatnia część szóstwa artykułu z materiałów etnograficznych Józefa Ciochonia.
Pierwszą część jest o STRACHACH;
Drugiej znajdują się PODANIA ludowe;
Trzeciej była mowa o ZWYCZAJACH ludowych;
Czwarta część to UBIÓR;
Piąta część jest o SPOSOBIE ŻYCIA, pszczołach, gomółkach czy pijaństwie

Ta część przedstawia różne zapiski część jest niepełna, ale dla naszej strony najciekawsza. Notatki zaczynają się od punktu 18, karty wcześniejsze zaginęły lub zostały w inny sposób utracone.

Pozostałe podania ludowe

  1. [brak logicznej całości] narzeczonego. Twierdzą, że w tym razie djabeł się pokazuje pannie w postaci kawalera w lustrze.
  2. Gdy się ktoś przelęknie i z przelęknienia choruje, wtedy przelewają nad nim wosk w następujący sposób: nad głową chorego stawiają miseczkę z wodą i do tej wody wlewają roztopiony wosk. Z tego wosku wyrabiają się w wodzie różne figury i wtedy wnioskują z tych nieforemnych kształtów, czego się chory przeląkł. Tegoż sposobu używają, gdy się konie przelękną w mniemaniu, że to pomoże.
  3. Będąc jeszcze małym chłopcem na wsi, słyszałem od pasterzów następujące opowiadanie. Jak można dziewczynę do siebie sprowadzić? W tym celu chwyta się gacka (nietoperza) i wyjmuje się z niego kosteczkę małą widełkowatą, którą on ma mieć w sobie. Tę kosteczkę wbija się za paznokieć palca serdecznego. Gdy się to uskuteczniło, pierwszej nocy przyjdzie do tego mężczyzny djabeł w postaci pięknej panny. Lecz trzeba wtedy te pannę uchwycić i bić tak długo, dopóki się nie będzie prosić i zaklinać, że więcej nie przyjdzie. Puszcza się wtedy ową diablicę, która już więcej nie przyjdzie. Gdyby się z ową djablicą zapuścił w obcowanie miłosne, wtedy by ta mu urwała głowę. Jest to niejako próba dla tego mężczyzny, jak pastuchy mówią Jeżeli więc próbę z diabłem przetrzyma, wtedy gdy mu się jakąś dziewczyna spodoba, on potrzebuje tylko dotknąć się jej sukni owym czarodziejskim palcem, a ona przyjdzie do niego w nocy.
  4. Jest tu bardzo utarta klechda w całej okolicy o ziołach, mających władzę taką, że za dotknięciem tego ziela, żelazo w jednej chwili pęka, a kłódki i zamki się odmykają. Żył tu w naszej wsi Borzęcinie niejaki Fidoń starzec bardzo poważny, który dawniej miał być sławnym złodziejem, jak opowiadają. On miał mieć to ziele zaprawiane w prawej ręce i był w stanie otworzyć sobie każdy zamek za dotknięciem się ręki. Jednej wdowie Pudełkowy otworzył kłódkę od komory, do której sobie klucz zgubiła.
  5. Inne ziele ma być takie, że jeżeli się go włoży do ust, to wtedy nikt tego człowieka nie zobaczy. I tak: jedni państwo byli ze swoim synkiem w ogrodzie na przechadzce. Synek bawił się w trawie, przypadkowo włożył trawkę do ust. Rodzicom nagle syn zginął. Wołają, syn się odzywa i mówi, że on przy nich stoi. Matka zdziwiona powiedziała żeby wyrzucił co ma w ręce lub ustach, a skoro synek wypuścił z ust trawkę, w tej chwili zobaczyli go rodzice.
  6. Czarownicami u nas są jak zwyczajnie stare baby, brzydkie, niemiłe, które więcej samotnie żyją. Ich działanie rozciąga się na czarowanie krów. Krowa zaczarowana gubi powoli mleko, a jeżeli je daje, to takowe jest pomieszane z małą ilością krwi jak sam widziałem. Z takiego mleka nie będzie masła, bo się nawet zsiąść nie chce. Czary odbywają się w ten sposób:
    Czary odbywają się w ten sposób: W wigilię św. Jana udaje się czarownica w nocy na łąki i bierze ze sobą stołek o 4 nogach. Zbiera na wszystkich łąkach trawę pastewną różnego gatunku i kładzie ją na stołku. Potem przystępuje do dojenia stołka pociągając za nogi jego jak za cycki krowy i otrzymuje wielką ilość mleka. Z tego mleka robi masło. Jeżeli chce czarownica zaczarować krowy któryś gospodyni, kładzie pod przycieś stajni trochę masła. Zaczarowanie to trwa tak długo, dopóki to masło nie zostanie odszukane i wyrzucone. Jeżeli się nie chce masło zrobić wskutek zaczarowania, wtedy potrzeba wyjść na rozstaje drogi i wziąć łajno krowie lub końskie, które się tam ma znaleźć i na tym łajnie postawić maśliczkę a masło niezawodnie uda się zrobić w krótkim czasie.
  7. Jak można czarownicę poznać? Jeżeli się przez cały rok robi stołeczek, w każdy dzień zrobiwszy odrobinę i jeżeli się na tym stołeczku siądzie przy kościele gdy ludzie idzie na rezurekcją, z pewnością pozna czarownicę. Jest także mniemanie, że czarownica nigdy nie widzi głowy kapłana, gdy tenże podnosi hostię św. we mszy św.
  8. Sądzą, że ksiądz może diabła widzieć w zapusty tańcującego na przodku. W takim razie musi kazać odkopać grób jakiegoś dziecięcia i wziąć z głowy jego kość, w której było umieszczone oko. Z tą kością ma przyjść do karczmy i patrzeć na tańcujących przez jamę oka tej kości, a zobaczy na przodku tańcującego diabła. Lecz musi być przy tem ostrożnym, by go djabeł nie zoczył, boby djabeł w takim razie przyskoczył, trząsnąłby w te kość tak mocno, żeby ciekawemu Jegomości oko wyleciało.
  9. We wtorek zapustni stoi djabeł za drzwiami karczmy i zapisuje każdego, kto wychodzi z karczmy po 12 godzinie. Ta klechda jest pomiędzy ludem bardzo rozpowszechniona. Dlatego wielu wstrzymuje się od uciech wtorkowych w karczmie z obawy, by ich djabeł nie zapisał. Celem pośmiewiska jest jeden gospodarz Swarniowski, który we wtorek zapustny z całą familiją idzie do karczmy, nie uczęszczając tam cały rok.
  10. Wiejscy skrzypkowie nasi także mają z diabłem do czynienia. Jest mniemanie, że każdy lepszy skrzypek ma diabła. Takich znam 2: Kowala i Rumka (Rumek). Jeżeli na weselu lub w karczmie gra jakiś skrzypek, a przypadkowo nadejdzie drugi skrzypek mający diabła lub przynajmniej posiadający jakąś sztukę (powiadają „śtukę”) to ten przybyły potrafi, jeśli zechce, tak zrobić, grającemu żeby wszystkie struny popękały. Jeżeli grający równie podobną sztuczkę posiada, wtedy potrafi sobie poradzić, jeżeli zaś nie posiada, musi wtedy swojego przeciwnika odszukać, prosić go i traktować, by mu nie szkodził. Przeproszony bierze skrzypce do ręki, sam je stroi i oddaje grającemu. To uczynienie, jak się lud wyraża, polega także na tem, że grajacy nie musi nawet ręką ruszyć jeżeli został od innego skrzypka zezazowany.
  11. Znam też jednego człowieka w naszej wsi imieniem Zawada, który posiada sztukę wyprowadzania szczurów i myszy z domu. Przy tej operacyi wymawia pewne zaklęcie, a wszystkie szczury lub myszy idą za nim. On wtedy wyprowadza je w pole, w las lub do wody i wskazuje im miejsce pobytu. Szczury osiadają w skazanem miejscu i żadną siłą nie dadzą się stamtąd odwieść. Jeżeliby zaś do tego domu z którego się je wyprowadza, były od innego czarownika wprowadzone, wtedy jest dla wyprowadzającego wielkie niebezpieczeństwo, bo szczury rzucą się na niego i gryzą na śmierć.
    Dopisek autora na marginesie: Formułka na zamawianie wróbli: Nie moją mocą, lecz boską pomocą, na krzaki wróble, na krzaki.
  12. W sąsiedniej wsi Radłowie jest człowiek Tadeusz Jachna, który za pomocą koszuli leczy chorych. Odbywa się to w ten sposób. Zdejmuje się koszulę z chorego i idzie się z nią do Radłowa do Jachny. Jachna bierze tę koszulę, idzie pod wierzbę wymawia pewne słowa nad koszulą, trochę na nią najszczy, napluje, nasmarka, o wierzbę wybije, zwija i oddaje przybyszowi mówiąc przy tem na co jest chory ten, którego koszula, z czego chory i kiedy wyzdrowieje. Daje mu się szustkę (10 kr) lub też jaki prezencik: masło, sera lub jaj. Przyszedłszy do domu wdziewa się koszulę na chorego, który bardzo często wyzdrowieje przypisując uleczenie Jachnie. Ponieważ się to bardzo często powtarza, dlatego ten człowiek ma wielki rozgłos w okolicy.
  13. Ziele święcone na dzień 15 sierpnia wynoszą zaraz po sumie w pole do kapusty w mniemaniu, że gąsienice nie będą kapusty psuły. Wieczorem ziele przynoszą do domu.
  14. Utrzymują, że jeżeli gospodarz po żniwie wszystkie sierpy położy na piecu i wymówi: „Ja już pożąłem, znijcie teraz wy” może być pewnym, że ani jeden świerszcz przez cały rok nie postoi w jego domu.
  15. Lud nasz wierzy mocno, ze są tacy, którzy potrafią drugiemu napędzić jakąś chorobę, lub sprowadzić nieszczęście przez zarazę bydła i tak n.p.
    Mój brat Franciszek jest kowalem, a że niedługo się uczył i dobrze zna robotę, wzbudził zazdrość podobnych kowali wiejskich. Ze zazdrości ci uczynili (bo się tak lud wyraża o czarach) mu tak, że go noga w kolanie i niżej kolana zawsze boli i co rok regularnie odstaje od nogi delikatna skórka biała, zupełnie do wężej podobna i łupi się kawałeczkami. Radził się lekarzy, lecz ci mu nie pomogli. Inny kowal znowu doradzał bratu, by pił z wódką sadło bocianie, przypisując temu moc tamującą czary. Lecz i to nie pomogło. Noga się nie wygoiła do dzisiaj.
    Podobne czary znajdujemy we wszystkich rzemiosłach i tak na przykład. Jeden gospodarz Curyło z Borowego młyna pod Wolą radłowską zwołał do swego domu rymarza, by mu tenże porobił chomąta i uzdy. Skoro robota była gotowa, nie chciał mu Curyło tyle zapłacić, ile sobie ów rzemieślnik kazał i nie zapłacił. Rymarz mu zagroził i poszedł. Gdy ubrał konie w nowy przybór w kilkunastu dniach padły dwa konie, niezadługo potem trzeci, gospodarz domyślił się potem przyczyny złego, odszukał tego rymarza,prosił go,by mu darował, zapłacił mu 10 fl. więcej jak mu się należało. Potem mu już konie nie padały.
  16. Utrzymuje się mniemanie, że w środku ziemi jest ogromny wąż ziemny, biały i ten wąż jest całkiem biały, a na swojej głowie ma koronę ze szczerego złota. Ten wąż jest królem wszystkich wężów i jest od licznej służby mężów obsługiwany.
  17. Jeżeli ktoś wchodzi do lasu, żegna się z największą uwagą, bo sądzą, że gdyby się nie przeżegnał wchodząc do lasu, zabłądziłby natychmiast. Jeżeli ktoś w lesie zabłądzi, to mówią że go djabeł po lesie wodzi i nie dopuści go nigdy do tej strony skąd przyszedł, tylko go łudzi pokazując mu inną drogę do domu.
  18. Płanetniki są to tacy ludzie, zwykle mężczyźni, którzy podczas mających nastąpić burz znikają ze ziemi i idą nosić i prowadzić chmury. Oni więc są regulatorami deszczów i burz. Nieraz słyszałem od ludzi będąc jeszcze wiejskim chłopcem, jak opowiadali starzy, że słyszeli podczas nadciągających chmur głos z góry: „Tutaj! – nie tam! – tutaj puść! – tam prowadź! – trzymaj!” Miały to być głosy płanetników wołających na siebie.

    slavic_mythology___planetnik_demon_storm__by_masiani-d6jdpll
    Andrzej Masianis – Płanetnik
  19. Błędne światełka chodzące po polach nazywają pospolicie miernikami, bo podają, że te światełka są to duchy gospodarzów, którzy przyorywali miedzy. Po śmierci więc chodzą i każdą bryłkę od miedzy pługiem odartą nazad do ziemi odrzucają, czyli wymierzają co było ich, a co nie.
  20. . Sądzą, że tęcza pojawiająca się na niebie pije jednym i drugim końcem wodę z morza, albo z jakiej wielkiej rzeki. Jeżeli się wtedy dzieci kąpią, gdzie tęcza pije, pochłania je takowa i nieraz jak opowiadają, słyszeli głos dziecięcia z góry, które zostało przez tęczę pochłonięte. Z wodą wciąga także tęcza żabki w swój nieprzeładowany nigdy brzuch i te później z deszczem na ziemię spadają.
  21. Utrzymuje się podanie, że w wigilią św. Jana o północy kwitnie paproć. Jeżeliby ktoś ten kwiatek znalazł, wszystkie skarby świata te zobaczy i będą mu stały otworem, tak, iż może z nich użytkować, jak mu się podoba. I tak opowiadają, że jeden góral o północy w wilią świętego Jana szedł przez las i za krypeć przypadkiem wpadł mu kwiatek paproci. Zrobiło się wtedy jasno i wszystkie skarby ukryte w ziemi zobaczył. Lecz w tej chwili pojawił się za nim djabeł w postaci pana i namówił go by zdjął krypeć. I skoro góral zdjął krypcie, diabeł porwał kwiatek, który wypadł z obuwia, roześmiał się z górala i znikł.
  22. Sposób tuczenia koni. Trzeba schwytać 2 krety i chować je w nowym garczku. Co dzień trzeba je koniom przed oczy stawiać, aby się mogły na nie patrzeć. Konie zapatrzywszy się na krety, same będą tak wałkowate i tuczne i połyskujące jak krety.
  23. Wierzą, ze chmura może się oberwać i jeżeli gdzie ulewny bardzo deszcz spadnie, tak że od razu powódź nastąpi to powiadają, że się chmura oberwała.
  24. Jęczmień na oku można zgubić w ten sposób, jeśli się 9 ziaren jęczmienia rzuca poza siebie pojedynczo w ogień i za każdą razą ucieka się, by się nie słyszało trzasku palącego się ziarna. Jeżeli się sposób ten udał, jęczmień niezawodnie zginie
  25. Jeżeli kogoś nadzwyczajnie z niewiadomego powodu głowa boli, to powiadają, że go ktoś urzekł, czyli ma uroki. Lekarstwo na uroki jest jedynie takie: do szklanki wody wkłada się trzy żarzące się węgle i 3 kawałeczki chleba. Jeżeli chleb utonie kobieta urzekła, jeżeli węgiel utonął, mężczyzna był tym nieszczęśliwym. Używają zaś tego lekarstwa w ten sposób:
    Jedno (bo to zwyczajnie kobiety robią, mężczyźni nigdy): obmywają sobie tą wodą twarz i nic więcej. Inne biorą tej wody ze szklanki do ust i na trzy strony wypuszczają po odrobinie, obmywając do trzeciego razu twarz, piersi, do trzeciego razu wychlapuje ze szklanki na trzy strony, do trzeciego razu wychlapuje ręką poza siebie przez ramię
  26. Kołtun (czyli chorobę nadwiślańską) gubią w ten sposób: Ucinają kołtun, który się zwija na głowie i zakopują lub wyrzucają w miejsce zarosłe. Jeśliby ktoś na ten kołtun wlazł, a spostrzegłszy otrząsł się na ten widok, dostanie kołtuna.
  27. Lud mniema, że jeżeli zetnie drzewo, na którem jest boża męka i użyje się tego drzewa do budowli, ten budynek się spali. I jeżeliby po pierwszem spaleniu tego samego niedopalonego drzewa, na ktorem się boża męka znajdowała użyto do powtórnego budowania, także się spali. Powiadają, że Niedojadło gospodarz na Warysiu (przy Borzęcinie) wybudował stajnie, a na przyciesie zakupił dęba, na którem była boża męka. Te stajnie 3 razy się paliły. Aż mu doradzili, przycieś dębową którą żadna razą ogień nie zniszczył wyrzucić, a inną założyć, wiedzieli bowiem sąsiedzi, że na tym nieszczęśliwym dębie co go kiedyś Niedojadło w lesie zakupił, stała boża męka.

    slavic_mythology__the_holy_oak_by_masiani-d7l8o97
    Święte drzewo, boskie drzewo – Dąb.
  28. Jeżeli wiatr mocny wieje iż zbiera tumany kurzu ze sobą, unosi w górę wirem, powiadają, że to djabeł się cieszy i tańcuje po gościńcu. Dzieci boją się przystąpić do takiego wiru z obawy, by ich djabeł w górę nie uniósł.
  29. Jeszcze o zmorach. Jeżeli ojciec ma 7 córek, sądzą że ta siódma jest zmora. I tak: jeden bogaty chłop ożenił się z dziewką, która była siódma. Codziennie ona dawała czeladzi regularnie krew na śniadanie. Czeladź mówiła, skąd nasza gospodyni dobiera tyle krwi, kiedy wieprzów tyle nie bije. Jeden więc parobek chcąc się dowiedzieć co ona w nocy robi, że na śniadanie daje krew, zasadził się przy jej drzwiach. Widział że o 12 godzinie kluczowa dziurą wyszła i poszła. [Bo zwyczajnie zmory i wychodzą kluczowa dziurą i tą samą dziurą nazad wchodzą. Jeżeli się dziurę tę zatka gdy ona wyjdzie, można ja powracającą złapać na pasek święcony]. Gdy powróciła, widział, że się wyksztusiła krwią. Rano tej krwi parobek już nie jadł i powiedział o tem jej mężowi. Mąż ją wygnał od siebie.
series_of_drawings_slavic_mythology___strzyga_by_masiani-d7ccj5t
Strzyga

 

Po napisaniu artykułu, znalazłem również dostęp do tego artykułu u źródła. Czyli na stronie gminy Borzęcin, a to jest adres do elektronicznej wersji lokalnej gazety: kurier_borzecki_67_2014.pdf