Mamuny – Bestiariusz Słowiański

Przypominamy, że na stronie LEGENDARZ.pl można zakupić wszystkie części Legendarza z autografem i odręcznym rysunkiem współautora ilustracji Pawła Zycha. Oraz przeczytać o najnowszych historiach z Bestiariusza.

A dzisiaj o mamunach, dziwożonach i innych postaciach legend ludowych.

8-MAMUNY-TWARZE-copy-e1452765771834.jpg

Olbrzymie, nieprzebyte puszcze i pradawne bory świata Legendarza zamieszkują dzikie plemiona mamun zwanych też przez lud boginkami lub dziwożonami.

Olbrzymie, nieprzebyte puszcze i pradawne bory świata Legendarza zamieszkiwały dzikie plemiona mamun zwanych też przez lud boginkami lub dziwożonami. Dzieliły się one na niewielkie grupy rodowe liczące po kilkadziesiąt osobników. Zamieszkiwały w nadrzewnych wioskach rozsianych w najmniej dostępnych częściach lasu.

mamnuny-lowczynie-copy-e1452460727101

Wygląd, ubiór i broń

bron-copy-e1452460658356Mamuny były nieco niższe od człowieka, za to dużo bardziej od niego umięśnione. Wydłużony, beczkowaty korpus, mocne, niemal sięgające ziemi ramiona, przygarbiona sylwetka i krótki krępy kark nadawały im masywności. W kanciastej czaszce pod niskim masywnym czołem błyszczały bystre oczy. Pokrywająca całe ciało gęsta sierść na głowie przechodziła w kudłatą, skołtunioną grzywę. Grube i gęste futro zapewniało mamunom doskonałą ochroną przed mrozem, zasadniczo nie potrzebowały więc one ubrań. Ich strój ograniczał się do krótkich spódnic, czy też raczej przepasek biodrowych, wcale nie osłaniających górnej części ciała. Zrodziło to wśród innych ras cały szereg krzywdzących dowcipów o mamunich piersiach – długich obwisłych workach, którymi rzekomo miały ubijać pranie, czy zarzucać je sobie w czasie biegu na plecy.

Mimo wątpliwej urody (a może właśnie dlatego) dziwożony nie stroniły od przyozdabiania swych włochatych ciał wszelaką biżuterią. Uwielbiały zakładać kościane kolczyki , naszyjniki z drewna i piór, wisiorki z jelenich rogów i kolorowych kamyków oraz skórzane bransolety. Ozdoby te poza funkcją estetyczną spełniały też zadania magiczno – ochronne.

Mamuny jak większość Starych Ras unikały żelaza, którego dotyk palił je żywym ogniem. Z tego powodu rynsztunek którego używały wykonany był tylko z naturalnych, dostępnych w najbliższym otoczeniu, materiałów Podstawową bronią dziwożon był długi łuk cisowy w którego obsługiwaniu ćwiczyły się od dziecka. Jak głosi plotka najlepsze potrafiły jedną strzałą strącić dwa jeżyki w locie. I to stojąc tyłem do celu. Ponadto zwierzęco mocne ramiona z łatwością były w stanie naciągnąć łęczysko zdolne przenieść pocisk  na zawrotną odległość dwustu kroków. Do arsenału dziwożon należała również włócznia zakończona ostrym kamiennym ostrzem, oraz krzemienny nóż z rączką wykonaną z drewna lub rogu jelenia. W walkach wojowniczki używały też masywnych maczug oraz kościanych utwardzanych w ogniu ostrzy. Mamuny nie zakładają żadnego rodzaju zbroi, gdyż ta krępowałaby ich ruchy i utrudniała wspinanie się na drzewa.

Siedziby

wioska-mamun-copy-e1452460605197Mamuny choć mocno już przetrzebione, były dość powszechnie spotykane były na terenie prawie całego kraju. Wyjątek stanowiły  regiony północne, gdzie dziwożony zupełnie wyginęły. Natomiast w pozostałych częściach Królestwa w pobliżu niemal każdej wioski widywano dziwożony. O wyglądzie ich domostw wiemy od porwanych kiedyś przez leśnych ludzi wieśniaczek, którym udało się zbiec. Mamuny zawsze lokowały swoje osady w głębi lasów z dala od dróg i wydeptanych przez człowieka ścieżek. Miejscem centralnym wioski zostawał zazwyczaj olbrzymi rozłożysty pień dębu, który to dziwożony uważały za święte drzewo. Na potężnych konarach, wysoko nad ziemią, budowały górną osadę – system połączonych ze sobą z pomocą kładek solidnych pomostów. Nie prowadziły do nich żadne schody, ani drabiny, a dostać się tam można tylko po spuszczanych z góry linach, co skutecznie zabezpieczało przed dostępem wrogów. Na platformach boginki stawiały następnie swoje okrągłe drewniane chaty z dachami krytymi gontem.

detal-copy-e1452460700447Sztuka snycerska stała niegdyś u dzikich plemion  na mistrzowskim poziomie, a ich domostwa były gęsto przyozdobione płaskorzeźbami. Obramienia drzwi i okien, słupy, belki, pazdury i śparogi – każdy detal stanowił małe dzieło sztuki. Dominowały motywy zwierzęco – roślinne, oraz ornamentyka runiczno – magiczna. Mamuny wierzyły, że znaki te chroniły domostwo przed złymi mocami. Wnętrza chat urządzone były dużo skromniej – całe umeblowanie sprowadzało się do kilku drewnianych zydli i ław ustawionych wokół umiejscowionego centralnie paleniska. Jedyne urozmaicenie stanowiły wiszące na ścianach kolorowe kobierce. Mamuny słynęły bowiem ze zdolności tkackich i często wymieniają swoje wyroby u ludzi na pożywienie.

Oczywiście ilość miejsca w górnej osadzie była ograniczona, dlatego mieszkały tam tylko uprzywilejowane członkinie plemienia. Cała reszta stawiała swoje chaty na ziemi, w cieniu świętego drzewa. Proste i skromne chałupy rzemieślniczek i pasterek, warsztaty tkackie i rzeźnicze oraz budynki gospodarcze rozkładały się wokół pnia nierównym okręgiem tworząc dolną osadę . Nie była ona w żaden sposób fortyfikowana, a w razie niebezpieczeństwa wszyscy mieszkańcy chronili się w koronie drzewa.

Wokół wioski rozlokowane były zagrody dzikich jeleni, saren i zajęcy, poletka leśnych jagód i malin, a przede wszystkim zagony słodyczki – źródła podstawowego pożywienia mamun. Słodyczka, zwana też przez ludzi cygańską lukrecją to popularny gatunek paproci, która posiada niezwykle pożywne słodko – gorzkie kłącza. Roślina ta rosła w lasach całego Królestwa, można ją było zbierać cały rok i suszyć dzięki czemu mamuny zimą uzupełniały swoją mięsną dietę.

W czasach pogańskich, kiedy puszcza pokrywała większą część Królestwa ludzie darzyli zamieszkujące je licznie mamuny nabożną czcią uważając je za wysłanniczki leśnych bóstw.

CHRAM-copy-e1452765001363.jpg

 Historia mamun

Oj brzydka boginka
Dawniej świątkowała
Tera już nie będzie
bo w d.. dostała 1

1 Fragmenty przyśpiewki ludowej pochodzą z książki” Lud. Radomskie” O. Kolberga, Kraków 1887

chram-copy-e1452765001363W czasach pogańskich, kiedy puszcza pokrywała większą część Królestwa ludzie darzyli zamieszkujące je licznie mamuny nabożną czcią uważając je za wysłanniczki leśnych bóstw. Odwiedzali ich gontyny, składali stosowne ofiary i wraz z dziwożonami modlili się do Leszego, Puszczawika i innych pogańskich bożków. Świątynie takie stały zawsze nieco na uboczu, najczęściej na trudno dostępnym uroczysku. Na znak poddaństwa każda ludzka wioska zobowiązana była corocznie oddać mamunom na wychowanie jednego noworodka. Dziecko takie gdy podrosło, zostawało dożywotnio służącym w jednej z mamunich społeczności.

Dawniej jej się kłaniali
I my duzi i mali
Teraz na Boginkę
My g.. ciskali 2

2 Fragmenty przyśpiewki ludowej pochodzą z książki” Lud. Radomskie” O. Kolberga, Kraków 1887

Jednak nadszedł dzień Chrztu, gdy mieszkańcy Królestwa porzucili dawne wierzenia i przyjęli katolicyzm Obalono pogańskie posągi, ścięto święte drzewa i przepędzono precz mieszkające pod nimi demony. Ludzie przestali pielgrzymować z obiatami do leśnych chramów. Mamuny uznały to za zdradę siły natury, zakipiały nienawiścią i chęcią zemsty. Od tego czasu każdego napotkanego w lesie mężczyznę mordowały okrutnie, kobiety zaś porywały w niewolę . Nadal też pobierały, choć już siłą „należną im ” ofiarę z noworodków. Jednak ludzie szybko nauczyli się w jaki sposób z pomocą nowej wiary chronić siebie i swoje potomstwo. Dodatkowo coraz skuteczniej wypalano i karczowano lasy zabierając zamieszkującym je stworzeniom miejsce do życia. Coraz mniej było przetrzebionej na skutek polowań zwierzyny tak ,że wkrótce mamunom głód zajrzał boginkom w oczy. Wiele z nich wyginęło, a te które przetrwały zamknęły się w małych, odciętych od świata osadach. Co gorsza rodziło im się coraz mniej dzieci, a te które przychodziły na świat były słabe i chorowite. Zwłaszcza samce rodziły się mocno zdegenerowane i fizycznie zdeformowane. Działo się tak na skutek nieuniknionego dla małych społeczności wsobnego chowu. Dla ratowania sytuacji mamuny nadal kontynuowały proceder wykradania ludzkich dzieci, które po dorośnięciu miały stanowić dla szczepu zastrzyk „świeżej krwi”.

Za stodołą za nasą
Boginki się kramasą
Jedna drugiej wyrwała
Do koszyka schowała 3
3 Fragmenty przyśpiewki ludowej pochodzą z książki” Lud. Radomskie” O. Kolberga, Kraków 1887

Po latach dziwożony stanowiły już tylko blade odbicie swej dawnej potęgi. Choroby i plaga bezdzietności poczyniły wśród nich prawdziwe spustoszenie. Część z tych które przetrwały przełknęła dumę i zaoferowała ludziom swoje usługi, część starała się im schodzić z drogi, ale były też i takie które nadal walczyły. Te bywały groźne dla samotnie pracujących w polu chłopek, pasterzy i zabłąkanych wędrowców. Wszystkie natomiast mamuny nadal próbowały wykradać chłopskie dzieci, co przy wzroście ludzkiej populacji nierzadko im się udawało. W swoich działaniach posługują się czasem czarną magią i pomocą sił piekielnych. Nigdy natomiast nie dotykały osesków już ochrzczonych. W miejsce uprowadzonego niemowlaka mamuny do kołysek podrzucały własne chorowite szczenięta stanowiące w ich mniemaniu ciężar dla społeczności.

Podrzutek taki nigdy nie stanowił dla nowych rodziców specjalnej pociechy.

„Był to jednak brzydki, chudy i nieustannie wrzeszczący bachor, nijak mający się do pulchnego aniołka, którego matka pozostawiła na chwilę bez opieki. Cóż, że podmieniec nie odziedziczał po mamusi kłów i futra, kiedy wyrastał na głupkowatego, złośliwego i ponurego człowieka. Dużo spał, często jadł i nie był zdatny do żadnej roboty. W czasach, gdy zawód polityka jeszcze nie istniał, była to dla rodziców prawdziwa tragedia. Dlatego starali się oni wymóc na bogince zwrot swojego rodzonego potomka. W tym celu należało położyć odchowanego już podmieńca na kupie gnoju i bić święconą rózgą, aż boginka lituje się nad swoim szczenięciem i weźmie je z powrotem, zwracając przedtem ludzkie dziecko. Co prawda mamuna zazwyczaj nie przychodziła, ale regularnie powtarzana operacja dawała zadziwiające rezultaty… Traktowany mokrą witką nastolatek odmieniał się wewnętrznie – przestawał się lenić i kraść, nabierał szacunku do starszych, łapał się każdej roboty i z czasem wyrastał na wartościowego człowieka. Nie na darmo bowiem mówi Księga Przysłów: „Nie kocha syna, kto rózgi żałuje, a kto kocha go – w porę go karci” (Prz. 22:15 BT).”

„Bestiariusz słowiański”

Rzadko natomiast udawało się ludziom odzyskać swoje dziecko. Kiedy jednak tak się stało, odebrany mamunom „zwrotek” przejawiał ponadprzeciętne zdolności umysłowe i często dochodził w społeczeństwie do wysokich i szanowanych stanowisk.

Uwaga treść poniżej jest wymysłem autora.

 Mamuny tworzyły jedyne bodaj w Królestwie społeczeństwo oparte na zasadach matriarchatu. To samice dzierżyły wszystkie ważne społecznie funkcje.

Społeczeństwo

Mamuny tworzyły jedyne bodaj w Królestwie społeczeństwo oparte na zasadach matriarchatu. To samice dzierżyły wszystkie ważne społecznie funkcje. Zostawały wojowniczkami, łowczyniami i strażniczkami chramów, zajmowały się też wypasem dzikiej zwierzymy czy rzemiosłem. One też handlowały z ludźmi (lub też ich zwalczały) przez co wśród tych ostatnich utrwalił się przesąd głoszący że mamuny nie mają samców, a zapładniane są przez wiatr. Jest to oczywiście zupełna bzdura. Samce – bogincarze (zwane też leśnymi diabłami) istniały, choć przyznać trzeba ustępowały swoim żonom zarówno pod względem siły jak i rozumu. Działo się tak, dlatego, że na skutek klątwy, czy też wsobnego chowu nieuniknionego dla małych, odciętych od świata społeczności bogincarze rodzili się najczęściej zdeformowani i upośledzeni na umyśle. Z tego właśnie powodu mamuny wykradały z ludzkich kołysek małych chłopców. Porwani gdy dorastali poza niewolniczą siłą roboczą zapewniali szczepowi świeżą krew.

Kultura i religia boginek oparta była na celebracji sił natury, które tworzyły zamknięty krąg. Motyw koła powtarzał się więc zarówno w ich architekturze jak i w zdobnictwie, czy w tańcach obrzędowych. Te ostatnie mamuny odprawiały w czasie nowiu na polanach lub przyleśnych zagonach wierząc, że dzięki temu księżyc wróci do swej idealnie pełnej formy. Wydeptane całonocnymi harcami ślady ludzie uważali za przeklęte znaki i nazywali je diabelskimi kręgami.

Mamuny nie posiadały nigdy królowych ani wodzów, a codzienną władzę sprasowowały u nich najstarsze członkinie plemienia – matrony. Natomiast najważniejsze dla plemienia decyzje i wyroki zapadają na zwoływanych podczas pełni wiecach, do które dopuszczone były tylko samice. W dość prymitywnych mamunich społecznościach nie wykształcił się dojrzały system stanowy, jednakże z pewnością wyodrębnić można wśród nich grupy mniej i bardziej uprzywilejowane.

Bogincarze -najniżej na drabinie społecznej, jako się już rzekło żyją ludzcy niewolnicy i bogincarze. Mężczyźni dziwożon zajmowali się pracami domowymi, oporządzaniem gospodarstwa i uprawą roślin. Prawie nigdy natomiast nie wychodzili poza obręb osady i niewiele osób miało okazję je widzieć.

Pasterki – zajmowały się hodowlą i wypasem jeleni, łosi, dzików i zajęcy, które stanowiły dla mamun źródło skór, mięsa oraz przędzy. Pasterki doskonale znały zwyczaje wszelkich leśnych stworzeń, stąd przekonanie, iż władały ich językiem. Poza   roślinożercami mamuny trzymywały czasami oswojone wilki i niedźwiedzie, które pomagały im w pilnowaniu inwentarza.

Tkaczki -mamuny, choć same chodziły prawie nagie uwielbiały prząść i tkać. Jako przędzy używały włosia leśnych zwierząt. Zmiękczały je mocząc bardzo długo w rzece i ubijając drewnianymi bijakami. Wykonane przez nich sploty były przez to iezwykle mocne, ale tez zwiewne i delikatne. Stąd dość powszechne wśród ludu przekonanie , że mamuny wytwarzały sukno z pajęczej sieci. Bywa czasem że grupy dziwożon zachodziły nocami do ludzkich wiosek by za odpowiednią zapłatą pomagać tamtejszym gospodyniom prząść len i wełnę.

Piastunki- grupa odpowiedzialna za wychowanie i doglądanie potomstwa, ale nie tylko. Mamuny, nawet te utrzymujące z ludźmi poprawne stosunki czasem wkradały się do wiejskich chat by uprowadzić stamtąd nie pilnowanego oseska w zamian pozostawiając własne, wykoślawione szczenię. Zadanie to wymagało sprytu, zwinności i zdolności bezszelestnego poruszania. Jeśli piastunka dobrze wykona swą misję rodzice porwanego dziecka dopiero po kilku tygodniach zaczynają podejrzewać, że coś z ich pociechą jest nie tak.

Łowczynie -odpowiedzialne za dostarczanie do wioski dziczyzny. Potrafiły bezszelestnie poruszać się po lesie, tropić i doskonale strzelać z łuku. Były też świetnie wyszkolone w walce i miały za zadanie bronić osady i świętych miejsc przed intruzami.

Matrony-najbardziej szanowane były zawsze wśród mamun wiekowe samice dysponujące olbrzymim doświadczeniem i mądrością. Jako że dziwożony nie znały pisma cała ich historia i tradycja zapisana była w pamięci najstarszych członkiń plemienia. Niektóre z nich liczyły sobie grubo ponad dwieście wiosen i stanowiły prawdziwą kopalnię wiedzy dotyczącej każdej dziedziny życia .Nierzadko matrony znały też arkana magii związanej z naturą.

Jędze

jedza-e1452766018380
Jędza, „Bestiariusz słowiański” BOSZ 2012

Zupełnie odrębną grupę stanowiły żyjące samotnie jędze. Były to kapłanki dawnych puszczańskich bożków, które po Chrzcie uciekły do pomocy sił ciemności by oprzeć się chrystianizacji. Dzięki piekielnym sprzymierzeńcom stały się niemal nieśmiertelne i zyskały potężne moce – potrafią latać, zmieniać ludzi w kamień i zadawać uroki na odległość. Jednak za swe zdolności płaciły wysoką cenę – ich ciała, jak wszystkich stworzeń które weszły w spółkę z demonami -uległy potwornym deformacjom. Pod okrywającymi całe ciało płachtami kryły krowie kopyta zamiast stóp, końskie uszy, kły dzika, czy rogi. 7-chata-baby-jagi-copy-e1452766200229Wśród ludzi jędze słynęły ze swych ludożerczych praktyk, a ich przysmak stanowiły podobno zabłąkane w lesie dzieci. Mroczne kapłanki żyły z dala od innych mamun w swoich otoczonych złą aurą chatach. Sadyby te posiadały pewną zadziwiającą zdolność – napędzane czarami potrafiły na własnych odnóżach poczłapać tam gdzie wskazała im gospodyni. Najsłynniejszą ze znanych jędz pozostawała oczywiście legendarna Baba Jaga, o której więcej opowiemy przy innej okazji.

Źródło: Bestiariusz Słowiański

Część 1, http://legendarz.pl/mamuny/
Część 2, http://legendarz.pl/mamuny-ii/
Część 3, http://legendarz.pl/mamuny-iii/

Paweł Zych i Witold Vargas

Reklamy

Podania – materiały etnograficzne Józefa Ciochonia 1870 roku – cz. 2

 

Jest to druga część artykułu z materiałów etnograficznych Józefa Ciochonia, pierwszą część można znaleźć tutaj, zatytułowaną jako STRACHY.

Podania

Z podań przytoczę jedno najważniejsze, które z ust naszego ludu często bardzo słyszeć można. Ćwierć mili od Borzęcina na wschodniej stronie, zaraz przy lasach radłowskich jest wielkie błonie. Na tem błoniu jest wioska składająca się z kilkunastu chałup zwana „Czarnawą. Zaraz przy lesie jest górka kilkanaście stóp wysoka okryta cala pięknym, dorodnym, żółtobiałym piaskiem. Do tej górki przywiązane jest następujące podanie:

  • Na tem miejscu stał klasztor, a jak inni mówią, miasto. Ten klasztor zapadł się bez najmniejszego śladu. Razu jednego (musiało to być niezbyt dawno, bo starzy ludzie pamiętają) szedł w nocy z lasu radłowskiego ku Czarnawie leśny imieniem Śworc (niezawodnie Szwarc) przez wspomnianą górkę. Nagle zobaczył w bliskości stojącą damę w bieli ubrana i mężczyznę (jak lud mówi pana) w czarnym stroju, w wysokim kapeluszu. Pani miała przy sobie kupę pieniędzy, a pan trzymał na ręku rozmaite śliczne fanty. Pan wołał Śworca do siebie i pani go wołała do siebie. On się bał jednego i drugiego. Ale bojąc się mniej kobiety, zbliżył się do niej. Ta mu powiedziała żeby się udał do wioski pobliskiej Czarnawy i razem z Kijakiem (z przydomkiem od wyciętej wargi) szczerbatym przyjechał z taczkami i pieniądze, które przy niej leżały, zabrał. Połowę, aby wziął na swój użytek, a drugą połowę oddal na kościół parafialny w Borzęcinie na msze św. na dawczynią. Ale Śworc uchciwił się na pieniądze i zabrał, ile mógł w trok swojej sukmany. Zaledwie kilka kroków uszedł, pieniądze mu się urwały iż brzękiem zapadły się w ziemię. Wtedy owa Pani rzekła do niego: widzisz nieszczęśliwy, gdybyś był tak uczynił, jak ci powiedziałam, byłbyś mnie wybawił. Pokutowałam już sto lat i jeszcze muszę sto lat pokutować. A pan po drugiej stronie zaśmiał się szyderczo i zniknął. Ów pan był to djabeł i gdyby się Śworc zbliżył był do niego, urwałbym niezawodnie głowę, jak lud mówi. Pasterze pasący na tem pastwisku często widują jak mówią przesuszające się pieniądze. Pieniądze przesuszają się w ten sposób, że nad piaskiem, pod którym się znajdują migorze [Przyp. L.K. tj. migoce] się słaby niebieski płomyczek. 

    1492447_972273429453350_4015560159304825335_o

  • Jeżeliby ktoś szczęśliwy (tak się lud wyraża o ludziach świątobliwych, ale wolnych od grzechu ciężkiego) widzi przeszuwające się pieniądze, niech zdejmie buta i rzuci na płomyk: a w takim razie potrzebuje tylko odgrzebać po kolano ziemię, chcąc posiąść skarb. Jeżeli rzuci wiecheć [Przyp. L.K. Pęk słomy wkładany do buta, pierwotnie pełnił rolę dzisiejszych skarpetek. Sic!] z buta, potrzebuje tylko odgrzebać z wierzchu piasek; jeżeli rzuci pas, musi kopać po pas; jeżeli rzuci czapkę musi kopać na chłopa. 

    Razu jednego dzieci Bąka, wieśniaka z Borzęcina bawiły się w piasku wspomnianej górki, podczas gdy on orał w bliskości swej pole. Dzieci grzebiąc w piasku, wygrzebały garnek pieniędzy i wołały ojca, żeby przyszedł wyciągnąć, bo one nie mogą dać rady. Po kilkakrotnem wezwaniu zirytowany Bąk wypuszcza z ręki pług i przychodząc mówi: „cobyscie ta bestye smarkate miały”. Zaledwie te słowa wymówił garnek z pieniędzmi zapadł się poć ziemię.Inną rażą ciągnęli pasterze pokrywę od kotła, w którym się pieniądze znajdują, odkopawszy piasek. Ale gdy jeden z pracujących powiedział: „A chodźże bestyo” pokrywa zapadła się głębiej.

    Prze to samo błonie idzie ku Borzęcinowi ścieżka obok gościńca, wysoka i dosyć głęboko wydeptana. Powiadają, że tą drogą chodzi dusza pokutująca. Kijak z Czarnawy chciał się koniecznie przekonać, co to za duch tamtędy chodzi. W tym celu zastawił paści żelazne (cięciwy) na tej drodze. Gdy wczas rano poszedł zajarzyć, czy się nie złapało co, ujrzał w cięciwach białego jak śnieg koła. Zaledwie cięciwy otworzył, ów kołek wysunął się i zniknął.

     

  • Trzecie ważne podanie przywiązane do tego błonia, że na tem jest zaśnięto wojsko polskie, które dopiero na ostateczny sąd powstanie, a inni mówią, że to wojsko powstanie do walki kiedy Polska będzie miała powstać. To podanie niezawodnie wiązało się z faktu, że na tem miejscu miała być bitwa z Tatarami (z czernią tatarską)1, stąd wioska na tem błoniu się Czarnawą jak równie i strumyk2 który około tej wioski płynie. Ze niezawodnie około Borzęcina była bitwa nadzwyczajnie wielka świadczy ta okoliczność, że z drugiej strony Borzęcina, na drugim błoniu3 znajdują ostrogi, kości ludzkie, kawałki żelazne, małe pieniążki srebrne, lecz nie można było wyczytać ani jednej sylaby, ani jednej litery. 

    Rzecz dziwna, ale niezawodnie musi to być prawdą, bo wielu ludzi stwierdziło następujący fakt. W roku 1866 właśnie podczas wojny meksykańskiej4 ludzie wszyscy z Czarnawy widzieli w św. Matki boskiej gromnicznej 2 lutego, że o wschodzie słońca z owej zaklętej górki maszerowało wojsko konno przez pola do radlowskiego lasu. Ludzie z całej wioski wyszli przed domy. przypatrując się temu zjawisku. Opisują dokładnie ich ubiór, że mieli czapki czerwone. a reszta ubioru była zupełnie podobną do ubioru polskich ułanów. Ten marsz trwał do godziny 10 z rana. Nikt nie wiedział żeby skąd wojsko przybywało, albo przechodziło. bo w całej okolicy nie było wtedy wojska, tylko gdzieś kolo górki powstawało i przez oziminę szło wprost do lasu. Gdy już wszystko się skończyło, ludzie udali się na to miejsce z ciekawości, czy bardzo ozimina stłoczona, bo to jest ich własnością; lecz jakież było ich zdziwienie, gdy nawet kopyta końskiego nie znaleźli. Gdy się wieść o tym rozeszła w całej okolicy, zawezwano wiarygodniejszych gospodarzy z Czarnawy do powiatu w Radłowie aby stwierdzili, czy to jest prawdą. Chłopi zeznali wszyscy jak widzieli. Lecz skoro kazali im przysięgać. żaden nie chciał przysięgą stwierdzić. Wymierzono im wtedy karę po 15 kijów i odesłano do domu z tym upomnieniem, by głupstw nie rozpowiadali. Że chłopi nie chcieli przysięgać, temu się wcale nie dziwię, bo nasz polski chłop, jeżeli namacalnie czegoś nie widzi, przysięgać na to nie chce, gdy od niego żądają. Tutaj np. w tym wypadku chłopi nie przysięgać, wątpliwość u nich zachodziła, czy ich oczy nie łudziły, gdyż wojsko nie zostawiło śladów po sobie. Fizycy objaśniają to zjawisko w ten sposób, że to było odbicie wojska amerykańskiego przy wschodzie słońca. Czy to prawda? Wątpię. 

    O wojskach zaśniętych powiadają, że każdy żołnierz śpi na swoi koniu, a jakaś niewiadoma siła daje koniom jeść. pić, czyście je i gnój od nich wymiata. Jeżeli konie zetrą sobie podkowy, wtedy zwyczajnie jakiś kowal wędrowny trafi jakimś cudownym sposobem do podziemia, gdzie wszystkie konie kuje. Tam dostaje jedzenie które ma na oznaczoną godzinę w osobnym pokoju jadalnym. Tam ma także gotową kuźnie i żelazo i wszystkie przyrządy kowalskie. Zwyczajnie bywa tam rok; a po roku znowu jakimś cudownym sposobem dobrze wynagrodzony wydostaje się na świat. Jeżeli przypadkiem przez nieostrożność potrąci przy kuciu konia żołnierza, ten ocknie się. Wtedy musi kowal powiedzieć „śpij, śpij bo jeszcze nie czas.”

Przypisy numeryczne:
Jest to oczywista pomyłka, w czasie najazdów tatarskich w XIII w. Borzęcin jeszcze nie istniał. Nazwa pochodzi od nazwiska rodowego o podobnej nazwie założycieli i sponsorów tychże okolic.
Dzisiaj to jest rów melioracyjny zwany Borową.
Borzęcin – Borek
Wojna amerykańsko-meksykańska toczyła się

_____________

Artykuł pod redakcją Lucjana Kołodziejskiego, znaleziony dzięki Dragomirowi z Warysia (k. Borzęcina).

Kolejny artykuł już wkrótce, tym razem o Zwyczajach i Obyczajach.

____________

Ciekawostki dot. artykułu:

  • Mila polska wynosiła do 1898 roku wynosiła  ~8534,31 metra. Jednakże chłopstwo mogło stosować miarę starszą gdzie 1 mila wynosiła 7 worst, a to jest ponad 7km. W różnych epokach, a nawet w różnych regionach Europy wartość 1 mili, także mili polskiej zmieniała się.
  • Kijakiem także nazywano chłopa wypasającym bydło, a przezwisko nadane ponieważ posługiwał się kijem.

 

Strachy – materiały etnograficzne Józefa Ciochonia 1870 roku – cz. 1

W numerze 1/2014 Kuriera Borzęckiego, można było natrafić na materiały etnograficzne Józefa Ciochonia. Jako że dostęp do takich materiałów jest utrudniony dla wielu osób, a z pewnością chcieliby poczytać co ów etnolog napisał, to my przedstawimy cały artykuł i zachęcam do przekazania dalej co piszczy na wioskach w tej okolicy. Artykuł w gazecie został zredagowany przez Lucjana Kołodziejskiego, co dalej posługuje się w dopiskach inicjałami L.K.

Materiały zachowane dzięki Dragomirowi z Warysia (k. Borzęcina), a sam Borzęcin to miejscowość niedaleko od Tarnowa, my publikujemy cykl w kilku artykułach, które będą kontynuacją poniższego tekstu.

borzecin

Podczas kwerendy w Archiwum Rękopisów Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie odnalazłem teczkę zawierającą „Materiały etnograficzne z Borzęcina pow. Brzesko”. Teczka zawiera 11 zapisanych dwustronnie kart o formacie zbliżonym do A4. Autor nie stosował numeracji stron. Z treści zapisów wynika, że pierwotnie było ich więcej. Zostały one spisane w 1870 r. przez Jana Ciochonia (3 IX 1849 – ?), ucznia VIII klasy gimnazjum w Tarnowie. Zapisy sporządzone zostały dla ks. dra Eugeniusza Janoty (1823-1878). Jest to najstarsze źródło pisane dotyczące borzęcińskich obyczajów (wesel, chrztów i obrzędów pogrzebowych), świata nadzmysłowego (rzucanie uroków, wiara w czarownice, duchy, strachy, płanetników), sposobów leczenia, a także podań związanych z przysiółkiem Czarnawa. Autor opisuje też ubiór borzęcińskich kobiet i mężczyzn, a nawet sposób odżywiania się. Wytłuszczenia i podkreślenia oraz pisownia zgodna z oryginałem. Wstępem do zapisek jest list.

Tarnów, dnia 16 XII 1870 r.

Wielmożny Ks. Doktorze

Nie będąc na wakacjach w swojej wsi [Borzęcinie – przyp. L.K.], nie byłem wstanie opisać wiele ciekawych szczegółów, zwłaszcza takich, które się tyczą wesela. Zrobiłem wiele usterek co do języka, bo mi nie pozostawało wiele czasu do pisania, i widziałem się zmuszonym bez namysłu od razu na czysto pisać, co pierwej na myśl przyszło. Dlatego nie zachowywałem należytego porządku w pisaniu, z obawy, bym tego szczegółu, którym sobie przypomniał, nie pominął, odkładając go na później Niektóre wyrażenia nie grzeszą estetycznością, ale za to wyrażają rzecz dobitnie i jasno. Racz przyjąć Wielmożny Ks. Doktor tę moją lichą pracę, jeżeli Mu to do wydania nader znakomitego dzieła choć cokolwiek przyczynić się może.

W uczuciu wysokiego szacunku, sławy i poważania jakiego W-ny Ks. Doktor doznaje mam zaszczyt zostać Jego sługą.

 Józef Ciochoń VIII g. kl.

lk_etnografia_1
Podpis autora listu

STRACHY

  1. Najzwyczajniejszym strachem u nas jak i w każdej okolicy jest zmora. Przychodzi ona do mocno śpiącego człowieka w postaci człowieka, kładzie się na nim i przyciska tak mocno, że ów nieszczęśliwy nie jest w stanie oddychać. Jeżeli jest dosyć silny, to szamocąc się może ją zrzucić z siebie, jeżeli zaś nie, wtedy zmora ssie tyle krwi z człowieka ile się jej podoba, a nasyciwszy się odchodzi. Jeżeli się ją złapi, trzeba bić jak najwięcej, a potem puścić. Można być pewnym, że po tak mocnem sparzeniu się nigdy nie zechce powrócić.
  2. Wiara w duchy chodzące po śmierci jest bardzo powszechna. Duch objawia się w koszuli białej osobom mniej więcej znajomym. Zwykle przy pojawieniu się rośnie do niezmiernej wielkości i umniejsza się, zmienia się w inną postać, jak na przykład w białą myszkę lub gołębia. Djabeł zwyczajnie pojawia się w postaci Niemca w czarnym fraku, w wysokim czarnym kapeluszu z końskimi nogami. Opowiadają, że raz diabeł konkurował do jednej mężatki, której się bardzo podobał. Gdy raz w nocy w nieobecność męża przyszedł do niej, wpuściła go do łoża, chcąc użyć rozkoszy z kochankiem. Lecz kiedy podczas miłosnego obcowania poczuła sierść na jego nogach i namacała końskie kopyta, przelękniona przeżegnała się, a djabeł jak oparzony uciekł i nie pokazał się więcej. Djabła można uchwycić na pasek św. Franciszka i trzymać go tak długo, dopóki się podoba. Jeżeli się diabła trzymanego na pasku św. Franciszka bije innym poświęconym pasem, można od niego uzyskać wszelkie dobra, które mu się tylko zaproponuje np. pieniędzy, ubiorów itd. Jeżeli się diabła schwytanego morduje do zabicia, rozleje się w maź. Dlatego djabeł ma wielką rewerencyę [red. SiS, ma wielki szacunek, bądź respekt] do człowieka, który ma na sobie pasek św. Franciszka.
  3.  Jest to rzecz bardzo dziwna, której sobie wytłumaczyć nie umiem. Znam w mojej wsi człowieka nazwiskiem „Habura, który mi tyle naraz nabajał o strachach swoich, że temu nawet wierzyć trudno. Habura jest to człowiek pobożny, zasłonięty od napaści czartowskich kalwaryjskim szkaplerzem, koronką, różańcem na szyi, paskiem św. Franciszka. Patrząc się na jego pokorną i pobożną twarz i widząc jego minę uroczystą w opowiadaniu swych przygód wnosić by można, że on nie skłamał nigdy.Przed 20 laty stały przy kościele w Borzęcinie szkoła, w której w zimie nieboszczyk kościelny Rogoziński uczył dzieci czytać, a w lecie stała próżno. W drugiej stronie budynku mieszkał z żoną Habura. W tej szkole strachy wyrabiały prawie każdej nocy swoje manewry czartowskie.
    Julian Fałat, ModlacySieCzlowiek
    Julian Fałat, Modlący się starzec, 1881 r.


    Jego opowiadanie jest następujące: [przyp. red. SiS – uwaga pisownia oryginalna]
    Każdej nocy skorośmy się położyli do łóżka, zaczęło na górze z początku stąpać lekko, wchodziło później między taski (beczki) i zaczęło je tocać po powale. Później brało te taski i drewno, co tam były i zaczęło tak okropnie w powałę bić, tłuc że wszystko lepienie do odrobiny odlatywało. Na taki śturm zrywałem się na równe nogi i zapalałem świeckę, bom ją miał zawdy 
    na noc gotową i patrzałem, cy się tam już cała szkoła nie zawaliła. Ale wtedy ucichało wszystko. Obejrzałem ściany, ale lepienie było nie tknięte, gasiułem potem i kładłem się do łóżka.

    Az tu niedługo hrrrr… po całej powale, stanęło na powale nad moją głową i palnęło niezmiernie kijem w powałę, ze aż okna zabrzęcały. Ja byłem do tych zbytków stracha przyzwyczajony, tom sobie ta nie dużo z tego robił, jenom [jeno – zamiast tylko – w tem znaczeniu mówią także – jacy] się wzdrygał i rzekłem: tłuc się ta licho, wytłuces sie i przestanies. Górę (strych) zamykałem na kłódkę, to sobie samo odemknęło; ślazło, wesło do szkoły i ramotało ławkami. Abo (albo) się przechodziło po sieni – stup – stup – stup stup i przechodziło do schodów nazad, wylazło do góry i zatrzasło za sobą. Raz zaczęło się okropnie tłuc i walić mi komin Ja sobie pomyślałem, mocny z Boze. już baba nie bedzie mogła w doma i śniadania ugotować. Wstaję rano ide na górę, a tu komin caluteńki.

    Przyjechał tu raz ksiądz luterski do słuchania spowiedzi zołnierzów, bo stało wtenczas wojsko niemieckie i zakwaterował się na noc do szkoły, bo była próżna. Miał tam już gotowe łóżko, pościel se przywiózł i kazoł moi babie łóżko usłać. Ja mu powiadam, proszę jegomościa, tu w nocy strasy. A on mi rzekł: „e nie pleć, kto kiedy widział jakie strachy. Ja mu ta na to nic nie rzek, jacym se pomyślał, bedzies ta tu widzioł, sam się przekonas i uźrys i usłysys. Ksiądz zgasiuł świece i śpi. Niezadługo coś surrr ławkami. Ksiądz zapala świece, ni ma nic. Zgasił, śpi; znowu sur ławkami. Ksiądz mysloł, ze to kot się zakrodł i szeleści, ale znowu na nowo zaczęto przesuwać ławki. Ksiądz zapala świece. znowu ni ma nic. Zaklon po niemiecku, zgasił i spi. Nie wysło ani pól godziny, a tu hrrr …ławkami. Jak chwyciło ławkę, jak ją posunie do księdza i jak nie palnie w jego łózko. Ksiądz ze strachu zapomniał świecy zapalić, w gaciach wypadł z łóżka i po ciemku przysed do mnie. Ja zapalił światło i posłałem po stróża nocnego kościelnego, bo mi kazał, kazał stróżowi i mnie spać przy sobie na ziemi i tak docekaliśmy rana. Rano, kiedy ksiądz wstał, powiadam mu: widzi jegomość, że ja prawdę mówił. Na drugą noc juz nie chcioł nocować, jeno się wyniósł na plebaniją.

    I mnie się wreszcie sprzykrzyły te nocne napaście, wystawiłem sobie te chałupinę, co w ni mieszkam, a szkoła się niezadługo razem ze strachami spaliła.

    Włodzimierz Tetmajer, Strachy
    Włodzimierz Tetmajer, Gorący dzień (Strachy)
  4. Jeden chłop „Bąk szedł do domu w nocy z karczmy. Po drodze śpiewał sobie zwyczajnie jak pijaki. Ale nie za długo usłyszał za sobą chód. Ogląda się za siebie i widzi coś białego. Strach go zdjął, włosy mu stanęły na głowie, umilkł i cicho posuwa się do naprzód. Z ciekawości oglądał się kilka razy i za każdym razem to białe rosło i zbliżało się ku niemu. Przelękniony chłop krzyknął „wszelki duch Pana Boga chwali”. To białe nic się nie odezwało, tylko zaczęło stawać się cieńszem, nareszcie zcieńczało tak dalece jak nitka i znikło.

_______________

Kolejny artykuł cyklu będzie o podaniach ludowych.

Wcielenia królowej Wandy

Wanda - Deotyma
Na blogu.polona.pl pojawił się artykuł o Wandzie, legendarnej królowej, dlatego też robimy przedruk na naszej stronie. Acz warto wspomnieć że autor zapomniał (lub nie doszukał się) zasięgnąć do autorki Jadwigi Łuszczewskiej piszącą pod pseudonimem Deotyma,  i jej dramacie „Wanda” z cyklu Pieśni Polskie w której to opowiada o losach nieszczęsnej Wandy.

______________________

Choć to Wincenty Kadłubek na początku XIII w. jako pierwszy wprowadza Wandę na karty polskiej historiografii, dopiero późniejsi autorzy doprowadzili jej legendę do znanego powszechnie kształtu: opowieści o bajecznej słowiańskiej władczyni, która na czele wojsk przegania niemieckiego adoratora, a później dramatycznie kończy w wiślanych odmętach.

wanda1-552x754
Późnobarokowy imaginacyjny portret królowej Wandy jako polskiej władczyni z VIII wieku.

Rządy królowej Wandy były według Kroniki polskiej Kadłubka pełne rozwagi i dobrobytu. Monarchini kontynuowała politykę swojego ojca, znanego z roztropności Kraka. Było wprawdzie o krok od nieszczęścia, bo za panowania Kraka poddanym dawał się we znaki żarłoczny potwór – sławny wawelski smok. Poczwarę zgładzili synowie władcy, ale młodszy z nich nie chciał później podzielić się władzą z bratem i zabił go potajemnie. Gdy bratobójczy grzech wyszedł na jaw, utracił koronę i został skazany na banicję.

24625857-29-552x262
Późnobarokowy imaginacyjny portret królowej Wandy jako polskiej władczyni z VIII wieku.

Tam, gdzie zgładzono smoka, powstało miasto nazwane od imienia władcy „Grakchovia”. Kronikarz dodaje, że „niektórzy nazywali je Krakowem od krakania kruków, które zleciały się tam do ścierwa potwora” (przeł. B. Kürbis). Senat, możni i lud czuli ogromny sentyment do rządów Kraka, uznali zatem jego jedyną córkę Wandę za prawowitą następczynię i obrali ją swoją królową.

24625857-30-552x212
Późnobarokowy imaginacyjny portret królowej Wandy jako polskiej władczyni z VIII wieku.

Tantus autem amor principis senatu proceres, vulgus omne devinxerat, ut unicam eius virgunculam, cuius nomen Vanda, patris imperio surrogarent – „Tak wielka zaś miłość do zmarłego władcy ogarnęła senat, możnych i cały lud, że jedynej jego dzieweczce, której na imię było Wanda, powierzyli rządy po ojcu” (przeł. B. Kürbis).

Nową władczynię wyróżniała nie tylko roztropność, ale i niesłychany wdzięk oraz piękna postać, a „najokrutniejsi spośród wrogów łagodnieli na jej widok” (przeł. B. Kürbis). Gdy pewien alemański książę, bynajmniej nie w celach matrymonialnych, ruszył na jej ziemie ze swoimi wojskami, monarchini nie zlękła się i zdecydowała bronić młodego państwa. Gdy stanęła naprzeciw nieprzyjacielskich wojsk, dziwny blask onieśmielił srogich najeźdźców. Ci w niejakiej konsternacji odrzucili broń, nie chcąc walczyć z tym świetlistym bóstwem. Wódz ich, jak mówi Kadłubek „tknięty udręką miłości czy oburzenia”, rzucił się w gniewie na miecz i tak zakończył swój żywot. Był jednak zapobiegliwy, bo zanim popełnił samobójstwo, rzucił klątwę na lud Wandy, każąc mu się starzeć pod niewieścimi rządami na wieki.

361781-47-552x622
Późnobarokowy imaginacyjny portret królowej Wandy jako polskiej władczyni z VIII wieku.

Może to klątwa nie pozwoliła mieć Wandzie dziedziców, a może już wcześniej królowa przedkładała dziewictwo nad małżeństwo – kronikarz tego nie precyzuje. Zmarła bezpotomnie osierociwszy swoje państwo, które na długi czas pogrążyło się w chaosie bezkrólewia. Według mistrza Wincentego od imienia Wandy wzięła się nazwa rzeki Wandal, a poddany jej lud określono zaś mianem Wandalów. To stwierdzenie Kadłubka miało niebagatelną wartość, bo pozwoliło umocować tworzone przezeń legendarne dzieje państwa i narodu w rzeczywistości opisywanej przez starożytnych autorów, a zatem łączyć „rodzime” historie z korpusem tekstów antycznych, skąd pochodziła większość ówczesnej wiedzy.

Nie wiadomo, czy przypisać historię Wandy inwencji Kadłubka, czy też jego erudycji – niewątpliwie jednak krakowska heroina będzie po wielokroć wracać na karty dziejopisarstwa. Prapolską królową spotykamy znowu w anonimowej Kronice wielkopolskiej. Dowiadujemy się rzeczy nowych: słowo „Wanda” ma być odpowiednikiem łacińskiego hamus, oznaczającego wędkę. Tak rozumiane imię nabiera nowego znaczenia – niezwykły powab władczyni działa niczym wędka na wszystkich dokoła. Nic więc dziwnego, że alemańskiemu najeźdźcy autor Kroniki wielkopolskiej (koniec XIII w.) dopisuje nową motywację do ataku na państwo Wandy: królowa konsekwentnie odrzucała zaloty, czym doprowadziła zakochanego desperata do zbrojnego natarcia. W tej wersji legendy Wanda nieco straciła blask, bo broniła się bardziej namacalnym argumentem siłowym w postaci odważnych zastępów. I znowu alemański władca, targany już to miłością, już to oburzeniem, przeklął lud Wandy tymi samymi co u Kadłubka słowy, po czym rzucił się na ostrze miecza. Wanda odniosła zwycięstwo, ale za swój sukces musiała zapłacić bogom najwyższą cenę i rzucić się w nurt rzeki. W tym przekazie znajdujemy więcej logiki w etymologicznym dowodzie – od Wandy wzięła swoją nazwę rzeka Wandalus, czyli Wisła, bo królowa utonęła w jej wodach; takiego powiązania próżno szukać w przekazie Kadłubka.

9908500-34-552x685
Późnobarokowy imaginacyjny portret królowej Wandy jako polskiej władczyni z VIII wieku.

Podobną redakcję tej opowieści daje również Jan Długosz w swoich Rocznikach (druga połowa XV w.). Niemiecki adorator zyskuje też u krakowskiego dziejopisa imię i staje się księciem Rytygierem. Odmowa Wandy nabiera z kolei honorowego wymiaru: jakże mogłaby bowiem przyjąć awanse władcy kraju, który tak często napadał na jej królestwo? Za Kadłubkiem przyjmuje jednak Długosz, że przyczyną poddania się alemańskich oddziałów była nie liczebność wojsk królowej, a niezwykła piękność jej oblicza. Wanda zauroczyła więc swojego wroga w sposób bez mała magiczny – nie miecz, a jej urok, niczym dar od samej Wenery, pokonał najeźdźcę. Podobnie jak w Kronice wielkopolskiej Wanda płaci jednak za swoje zwycięstwo życiem, oddając się bogom w ofierze i ginąc w wiślanej toni.

W wiek szesnasty redakcję Długosza, kompilującą dwie wcześniejsze, przeniósł Maciej Miechowita, który przyczynił się mocno swoją Kroniką polską (1519) do ugruntowania legendy o sarmackim pochodzeniu Polaków. Ze zbliżonego źródła najpewniej korzystał też Bartłomiej Paprocki w Gnieździe cnoty (1578), dokonując zgrzebnego opisu dziejów polskich za pomocą krótkich wierszowanych form. Jeden utwór poświęca także Wandzie:

Wydawca wykorzystał zresztą do zilustrowania dzieła Paprockiego te same ryciny, które towarzyszyły wcześniej jednemu z wydań dzieła Miechowity.

Jeszcze inne wcielenia Wandy przynosi wiek dziewiętnasty. Legendarna królowa i jej dramatyczny los doskonale pasował do romantyczno-sentymentalnej wizji średniowiecza. W 1807 roku wystawiono w Warszawie anonimową tragedię w pięciu aktach pt. Wanda. Sztuka zyskała ogromne powodzenie, chwalił je nawet Ludwik Osiński, tuz ówczesnego środowiska teatralnego. Tekstu nie wydano jednak drukiem przez długi jeszcze czas – być może nie chciała tego sama autorka, którą okazała się Tekla Łubieńska. Dramatopisarka, zgodnie z obowiązującym wówczas smakiem, uczyniła postać Wandy jeszcze bardziej tragiczną – bohaterka odrzuca awanse Rytygiera (czynione i przez posłów, i zbrojnie), bo obawia się, by poślubienie Niemca – choć tak dzielnego i mądrego – nie stało się zagrożeniem dla polskiego umiłowania wolności. Po zwycięstwie nad wrogimi oddziałami – zgodnie z brzmieniem legendy – zabija się w dziękczynnej ofierze. Wyznaje jednak przy tym, że odwzajemnia namiętne uczucie, które kazało niemieckiemu księciu nacierać na krakowskie ziemie. Tak Wanda Łubieńskiej stała się ucieleśnieniem chętnie eksploatowanego przez romantyków konfliktu między obywatelską powinnością a osobistym afektem.

6029729-73-552x303
Późnobarokowy imaginacyjny portret królowej Wandy jako polskiej władczyni z VIII wieku.

O ile Wanda jedynie dowodziła swoimi oddziałami (co jest już, prawdę mówiąc, niemałym dowodem śmiałości średniowiecznej niewiasty), o tyle jej literacka krewna, czyli Grażyna z poematu Adama Mickiewicza (1823), nie tylko podjęła się roli dowódczej, ale i sama chwyciła za broń. Pod nieobecność swego książęcego małżonka Litawora, a w obliczu krzyżackiego natarcia, Grażyna wdziała zbroję – co było jej na rękę, bo uniemożliwiło rozpoznanie jej postaci – i w polu bitwy siekła szablą jak najmężniejszy rycerz, poniósłszy równie rycerską śmierć.

O ile Wanda jedynie dowodziła swoimi oddziałami (co jest już, prawdę mówiąc, niemałym dowodem śmiałości średniowiecznej niewiasty), o tyle jej literacka krewna, czyli Grażyna z poematu Adama Mickiewicza (1823), nie tylko podjęła się roli dowódczej, ale i sama chwyciła za broń. Pod nieobecność swego książęcego małżonka Litawora, a w obliczu krzyżackiego natarcia, Grażyna wdziała zbroję – co było jej na rękę, bo uniemożliwiło rozpoznanie jej postaci – i w polu bitwy siekła szablą jak najmężniejszy rycerz, poniósłszy równie rycerską śmierć.

59453374-279-552x560
Scena śmierci Grażyny, konającej w objęciach męża Litawora; z ręcznie kolorowanego dziewiętnastowiecznego wydania poematu.

Z czasem legendarna Wanda traci zacięcie do wojaczki. W komiksie Wanda leży w naszej ziemi Kornela Makuszyńskiego i Mariana Walentynowicza (1938) królewska powinność nakazuje jej znaleźć męża. Marzy jej się tajemniczy rycerz, który rozprawił się wcześniej ze smoczą bestią, ale nie sposób go odnaleźć, choć zostawił po sobie łabędzie pióra, niemal jak Wagnerowski Lohengrin. Zamiast wyczekiwanego bohatera tęskna Wanda zobaczy pod bramami Krakowa tylko krwiożerczego Rytygiera. Pokorna monarchini, nie chcąc rozlewać krwi, by bronić się przed niechcianym małżeństwem, widzi tylko jedno rozwiązanie, którym jest usunięcie się z politycznej sceny i skok do Wisły. Fabularnie górę bierze jej tragiczny koniec, a nie mężny opór.

59276366-11-552x711
Dziewiętnastowieczna litografia według obrazu Maksymiliana Antoniego Piotrowskiego, „przedstawiająca Wandę, ten mit pogański zawsze tak świeży w wyobraźni narodu, a tak z jego życiem zrosły, że nawet badania historyków chcących nam go odebrać, przeszły bez odgłosu”.

A pazur czai się czasem tam, gdzie najmniej się go spodziewamy – silną władczynię stojącą na czele prapolskich wojsk łatwiej było sobie wyobrazić naszym przodkom. Wanda realizuje topos rycerskiej kobiety tak silnie obecny w dawnej kulturze od asyryjskiej królowej Semiramis (której historię omawiają jako paralelną do opowieści o Wandzie biskupi Jan i Mateusz w Kronice polskiej Kadłubka) po późniejsze wcielenia tej samej figury – owianą legendą Joannę d’Arc, Armidę z Jerozolimy wyzwolonej Torquata Tassa czy wreszcie waleczną Mickiewiczowską Grażynę.

3742358-17-552x534

Źródło: http://blog.polona.pl/2016/09/wcielenia-wandy/

2016.09.26

Legendy Polskie w wykonaniu współczesnej kinematografii

Nie tylko kinematografii ale także książki i audiobooki które zostały od pewnego czasu wykonane dzięki współpracy z Allegro. Postanowiłem napisać ten artykuł po przesłuchania audiobooka z Wywiad z Borutą (napisany przez Łukasza Orbitowskiego oraz Michała Cetnarowskiego). Gdzie dla wielu może zaciekawić, że autor opowiadania wspomina o słowiańskich bogach, o lechickiej legendach o potędze i o tym jak Boruta zdobył władzę i wiele innych ciekawych rzeczy które są mimochodem wplecione w wywiad. Jest to zupełnie odmienna wizja Leszego niż niedawny wiersz na łamach naszej strony.

Wywiad to rozmowa dziennikarki którą wciela się Krystyna Janda oraz Boruta którego głosu użyczył Tomasz Grabek.

Allegro_Legendy_polskie_Twardowsky_2_0_11.jpg

Posłuchać można tutaj Wywiad z Borutą [1h 57min]

 

Cały wywiad kręci się wokół Jana Twardowskiego, o którym zostały nakręcone dwa filmy Tomasza Bagińskiego oraz grana przez główną postać Roberta Więckiewicza. Pokazującego w czasach bardzo współczesnych, Twardowskiego jako miliardera i pierwszego Polaka który wylądował na księżycu, którego stać było go na tyle aby założyć na nim bazę.

Drugi film to kontynuacja pierwszej części i zrobienie tradycyjnie z diabła frajera, i harmider w piekle.

Pan Twardowski, a raczej Pan Twardowsky, siedzi sam jak palec w stacji kosmicznej na księżycu. Takie są konsekwencje jego paktu z diabłem. Nudzi się potwornie, ze swym losem pogodzony nie jest wcale. Gdy zjawia się diabeł w postaci pięknej kobiety, Twardowsky prosi o trochę czasu aby móc wrócić jeszcze na ziemię. Orientując się, że niewiele wytarguje, ucieka diabłu, choć wie, że nie na długo. W końcu przyjdzie czas zapłacić umówioną cenę.

 

Jednak Boruta i jego wysłanniczka nie dają łatwo za wygraną. Najnowsze zdobycze technologii kontra zdesperowany Polak objedzony kisielem. Zwycięzca może być tylko jeden!

 

Trzeci film to legenda o smoku krakowskim, gdzie Smok był po prostu ludzkim porywaczem, ale wykonanie jest mega. Współczesna wizja naprawdę daje do wyobraźni.

„SMOK”: Gród Kraka i jego mieszkańcy są w niebezpieczeństwie. Miastu zagraża Smok, który jednak nie przypomina wcale legendarnego potwora. To wytatuowany i mocno umięśniony Adolf Kamchatkov oraz jego ogromna latająca maszyna. Wielki amator pięknych Polek, które porywa i przetrzymuje w swojej kryjówce mieszczącej się w jednej z podmiejskich willi. Jedną z porwanych dziewczyn jest Ola, w której podkochuje się młody geniusz i konstruktor robotów, Janek. Władze miasta są bezradne, nikt nie wie jak powstrzymać Smoka. Podobnie jak w baśni, chłopak wpada na pomysł jak przechytrzyć potwora, mając na szczęście dostęp
do technologii zdecydowanie nowocześniejszych od tych, którymi dysponował Szewczyk Dratewka.

 

W produkcji są jeszcze dwa filmy o Bazyliszku oraz o Babie Jadze oraz kilka ebooków do poczytania w formacie dla czytników, ale także jako pdf i poczytać m.in. takie opowiadania jak:

Jakub Małecki – Zwyczajny gigant,
Elżbieta Cherezińska – Spójrz mi w oczy,
Radek Rak – Kwiaty paproci,
Rafał Kosik – Śnięci rycerze,
Robert M. Wegner – Milczenie owcy,
Łukasz Orbitowski – Niewidzialne.

 

Allegro_Legendy_polskie_Twardowsky_2_0_07.jpg

9 grudnia miała premierę ostatnia część tegorocznych opowiadań cyklu Legend Polskich od Allegro w wykonaniu Tomasza Bagińskiego, ostatnim filmem jest zapowiadana historia Baby Jagi, tutaj przedstawiona jako piękna kobieta. Co o dziwo jest logiczne, bo jeżeli wiedźma zna się na ziołach, także tych od urody, to potrafi zadbać najpierw o samą siebie, a potem może lub nie pomagać innym. Dlatego poniżej przedstawiam film o JADZĘ.

Jaga, jak i inne filmy, ale także słuchowisko przedstawione powyżej oraz opowiadania są historiami które łączą się ze sobą pewnymi wątkami. Np. umieszczanie Twardowskiego w prawie wszystkich opowiadaniach jako największego biznesmena, który stworzył Polski Program Kosmiczny i jako pierwszy kraj na świecie założył bazę na księżycu.

W innych opowiadaniach wspominana jest historia o kwiatach paproci, historii chłopaka który pokonał „Smoka” w filmie czy o Wodzie Życia. Także inna wizja opowieści o bazyliszku tym razem w postaci chińskiego dyplomaty który był kolekcjonerem i tworzył terakotową armię z pośród znakomitych rodów europejskich. My przedstawiamy bazyliszka z polskich legend który uciekł po rozwałce piekła przez Twardowskiego.

 

Główna strona Legend Polskich to: http://legendy.allegro.pl/

Ostatni poganin z Jawornika – śladami potężnego Orgoňa

Głęboki Słowacki las, którym kryje się tajemnicza historia pogan może cię zaskoczyć.

W pięknych górach słowackich Javorniki, jest miejsce które wielu mieszkańców pełni nie zrozumieją o nazwie – Orgoňova Kyčera (Orgonowy Kiczor) . Kiczor, Kyčera to nazwa wołoska oznaczająca górę porośniętą lasem.

Orgon to tajemniczy pogański bohater, który spędził w tym miejscu swoje życie walcząc z wrogiem  jakim był nieunikniony nowy porządek świata.

83eb2a5929bcb5f3e8c2c00b3440decd.jpg

Beautiful Javorníky.

Człowiek który nie chciał się poddać

Orgoň_Averz_ČB-292x300.jpgOrgon był starym człowiekiem poświęcony pogańskiej tradycji swoich przodków. Kiedy chrześcijaństwo zaczęło się rozprzestrzeniać wśród społeczeństwa wokół niego, postanowił spakować rodzinę i najbliższych towarzyszy, i przenieść się gdzieś, gdzie mogliby żyć w preferowany przez nich sposób życia.

Osiedlili się położonym na stromym zboczu pobliskim szczycie, znany później jako Orgoňowy – życie nie było tam łatwe. Las wokół był gęsty, ciężka do uprawy gleba, zimy były długie i zimne. Ale najgorszym wrogiem był monarcha, który niestrudzenie wysył misjonarzy i celników co pchało Orgona i jego ludzi do granic możliwości.

Odszedł z burzą

LightningDevilsTower.jpg
Według legendy, Orgon ofiarował samego siebie jako ofiarę dla Peruna, potężnego boga burzy.

Bez względu na to, jak ciężko Orgon próbował, zmiana była nieunikniona. Dzieci szybko zaczął pragnąć łatwiejsze życie w szerszym społeczeństwie. Chcieli poznać kuszącą sztukę pisania i czytania, od przychodzących misjonarzy. Zaczęli się żenić chrześcijanami z okolicznych wsi i konwertować do ich religii. Sen Orgoňa się skończył. Nawet potężni bogowie jak Perun, Swaróg, Weles czy Świętowit wydawałoby się że już odchodzą, nieważne jak wielkie ofiary składał Orgon. Staruszek poczuł się zdradzony, opuszczony i bezużyteczny w nowym świecie tak bardzo wzgardzonym. A potem, pewnej nocy zimnej i deszczowej,  podczas najgorszej burzy jaką widziano kiedykolwiek wcześniej, Orgon zniknął na zawsze.

Plotki zaczęły rozprzestrzeniać się, że uparty stary poganin postanowił spróbować ostatnią rzecz możliwą do odwrócenia biegu historii – ofiarował się jako ofiara dla wszechmogącego Peruna, boga błyskawic i grzmotów. Historia uczy, że nic to nie pomogło i wraz Orgonem poganie w Javorníky zniknęli na zawsze.

Jednak jest coś, co przypomina nam o tym człowieku i jego wierze nawet dzisiaj – tajemniczy zapis runiczny wyryty na skałach na szczycie obecnie znany jako Orgoňova Kyčera.

 

20-1-758x561.jpg

19-794x1024.jpg

Sam zobacz

Jeśli kiedykolwiek odwiedzisz Jaworniki (miejscowość znajduje się w północno-zachodniej części Słowacji, na granicy z Czechami), nie należy przegapić szansy zobaczenia ostatniego bastionu Orgoňa. Najkrótsza trasa do Orgoňowej Kiczery rozpoczyna się w miejscowości o nazwie Horná Maríková. Najlepiej idąc żółtym szlakiem od przystanku autobusowego obok urzędu gminy.

10603801_473549206115903_7928764456507574248_n.jpg

Na malowniczym szlaku aż do lasu zobaczysz, piękne stare drewniane domy, wiele z nich porzucone dawno temu. Który wkrótce będzie łączyć się z niebieskim szlakiem turystycznym, który doprowadzi Cię prosto do szczytu Orgoňova Kyčera, która leży jakieś 960 metrów nad poziomem morza. Można podziwiać piękne widoki na otaczającą przyrodę w leśnych odstępach. Lub iść za tradycją Orgoňa i zostawić kilka zapisów tutaj – oczywiście nie trzeba niczego rzeźbić  w skałach, ponieważ jest konwencjonalna księga gości umieszczona specjalnie do tego celu.

Jednakże, jeśli chcesz zobaczyć tajemnicze runy Orgoňa, musisz przygotować się do pracy detektywa/archeologa,  bo skały zwane Šúvalky, są obecnie pokryte grubymi warstwami mchu.

10659440_473549149449242_7777003361494656780_n.jpg

 

 

Javornky-Orgon-Pagan-2.jpg

Źródło oryginalne: http://www.slavorum.org/the-last-pagan-of-javorniky-in-the-footsteps-of-mighty-orgon/

Author: 

Tłumaczenie: Lechosław Siewierski, Słowianie i Słowianowierstwo