Piorun czy Perun? Które imię Gromowładnego powinno być używane?


Piorun-Grom-Perun.jpg

„Idzicie wszyscy do Pioruna”
— zaklęcie polskie

Za sprawą grupy badaczy pragnących zdaje się za wszelką cenę ujednolicić imiona bogów słowiańskich, wdarło się do naszej świadomości takie oto przeświadczenie, że bóg gromowładny nosił u Polan imię Perun. Tyle, że… właściwie nie wiadomo kto tego dowiódł i czy w ogóle ktoś uznał to za pewnik. Mało tego, wyraźnie przeczą temu zarówno źródła historyczne, tradycja staropolska, badania językowe i wreszcie żywe do dziś porzekadła. Wszystkie one bez wyjątku (w odniesieniu do Polan czy dawnych jak i współczesnych Polaków) wskazują jednoznacznie na imię PIORUN lub GROM. Tu uwaga, dziś już wiemy, że kronikarze staropolscy stykali się z żywymi wierzeniami o rodowodzie pogańskim. Niestety nie zawsze i nie wszyscy zdajemy sobie z tego sprawę. W takim przypadku warto zapoznać się również z materiałem o zbiorczym tytule „Chrzest Polski” dostępnym w naszym serwisie.

Zacznijmy od najstarszych tekstów do najnowszych, dla pełnej jasności po kolei:

1. W „Kronice” Marcina Bielskiego z 1551 czytamy:

Bogá iednego chwalili
zwłaszcża tego który gromy spráwował
bo sie gromu bali

a jego syn, sekretarz Zygmunta III Wazy, Joachim Bielski w uzupełnionym wydaniu „Kroniki” pisze „chwalili i Pioruna, Ruś zwłaszcza„.

2. Maciej Stryjkowski w roku 1577 w „O początkach…” pisze:

Kryste tys Mieszka śleporodzonego oświecił, Polskęś przywiódł do krztu swego, Tobie ustąpił Grom, Ladon, Marzanna, Pogwizd, Ziewanna.

Co bardzo interesujące Grom zastępuje tu strukturalnie Jasza (łac. Yassa lub Jessa) czyli w źródłach staropolskich najważniejsze imię polskiego gromowładcy.

3. W roku 1584 ksiądz Jakub Wujek, rektor kolegiów jezuickich i uznany tłumacz Biblii w swojej „Postylli Większej” punktuje:

Byłá kiedyś Polská nászá ćiemnośćiami
kiedy miásto práwego á żywego Bogá
ládá Dyabelstwa
Iesze
Lády
Nije
Márzány
Ziewány
Zyzylie
Zywe
Pogody
Pochwisty
Lelipoleli
Pioruny
Gwiazdy
Węże chwaliłá

4. Stanisław Sarnicki żyjący w latach 1532-1597 stwierdza: Bóg gromów Piorunem był nazywany od starych Polaków, a jeden z wybitnych hetmanów litewskich to Krzysztof Radziwiłł Piorun (1547-1603). Nosił on przydomek Pioruna ze względu na charakterystyczne metody prowadzenia działań wojskowych. I tutaj w skojarzeniu wierzeniowym widzimy brak współczesnego „Peruna”.

5. Przytoczmy teraz znamienny zapis etnograficzny z terenu południowej Polski:

Piorun jest to chłop olbrzymiego wzrostu, doskonały strzelec, który nieustannie poluje na tajemniczego ptaka, zwanego latawcem. […] Chłop ogląda cudownego ptaka, a wtem zbliża się do niego olbrzymiego wzrostu człowiek ze strzelbą na plecach i torbą myśliwską przy boku. – Jam jest Piorun! – odzywa się – już siedem lat chodzę za tym ptakiem, już bardzo dużo prochu wystrzelałem, a nie mogłem go nigdy trafić. Jeżeli mi go sprzedasz, dostaniesz w zamian rożek prochu i rożek śrutu […] bylebyś tylko tych rzeczy na ziemi nie kładł […] zwierza śrutem, który ci dałem, nigdy nie chybisz. Chłop przystał i Piorun zniknął. Odtąd polował ciągle i zawsze obładowany zwierzyną wracał do domu.
— Wisła, t. VII, Warszawa, 1893, str. 114.

6. Encyklopedia Orgelbranda z 1898 roku podaje hasło:

[staroruski] Perun, polski Piorun, litewski Perkunas, łotewski Perkous, jedno z najważniejszych bóstw pogańskich Słowian, Litwinów i pokrewnych im narodów, któremu przypisywali, że władnie gromem i że zsyła na ziemię urodzajny deszcz

7. Zgodnie z powyższą tradycją jeszcze w 1904 roku Jan Karłowicz w „Opisie ziem zamieszkanych przez Polaków” tak określa gromowładcę:

Głównem znamieniem wiary aryjskiej był tak zwany dualizm, to jest przekonanie, że we wszechświecie działają dwie wrogie sobie potęgi: dobra, jasna, słoneczna, niebieska, gromowładna — Piorun i zła, ciemna, szkodliwa, kryjąca słońce w mroku chmur i nocy — Bies, Czart, Złe, Licho, zwane później Dyabłem, Szatanem.

8. W roku 1926 hiperkrytyczny Aleksander Bruckner w swoim słowniku etymologicznym języka polskiego postuluje pierwotne, słowiano-bałtyjskie imię boga w brzmieniu Pierkyn-Piorun, z którego powstałby staropolski Piorun i staroruski Perun:
– piorun, (ludowe, śląskie, pieron, bez przegłosu), piorunować, itd.;
– prasłowiańska nazwa ‘gromu’;
– pozornie od piorę » prać, wedle biegun;
– w istocie zniekształcony dawny « pieryn z ‘pierkyn, lit. Perkunas, do-I słownie: »dębowiec«, od nazwy ‘dębu’, ‘perky, łac. guerats (z «percus), niem. Fóhre (inne drzewo);
– był to bóg gromowy litwo-słowiański, najwyższy (stąd u Finów nazwa ‘djabła’, pergene), porównaj czeskie prkno (p. parkan)
– postać peryn ocalała na Bałkanie i Rusi w nazwach miejscowych;
– ludowe pienin, pieroński, jest starsze niż piorun, tzn. jeszcze bez przegłosu pierwotnego ie.
– kult pierwotnego boga-gromowca, Pierkyna-Pioruna, ustąpił przed nowszemi, wznowił się na Rusi Kijowskiej za Warjagów, czcicieli Thora-Pioruna.
– My niemal jedyni zachowaliśmy nazwę piorun dla ‘gromu’, inni Słowianie jej nie znają, mają tylko grom;
– ależ i nasza nazwa [obecnie] nie ma żadnego mitycznego znaczenia: ponieważ piorun z nieba spada, więc djabłów tropi, lecz to mit nie pogański, tylko chrześcijański;
– pomijamy fałszerstwa słowackie o ich bogu paromte i serb. perunika, ‘kaczopysk’. niczego nie dowodzi.
– u nas piorunkami zwano ‘grosze’ na początku XVI wieku, z czeskiego perunek ,Pogrosz’, a wypadła z niemi podobna katastrofa, jak z tymfami w 150 lat później.

Zdumiewa przy okazji powszechna (obecnie) legedna miejska, która głosi iż to jakoby Bruckner postuluje dla Polan boga o imieniu Perun!

9. Aleksander Gieysztor w swojej Mitologii Słowian z 1986 roku w kwestii słowiańskiego gromowładcy dokonuje czynów iście akrobatycznych (sięgając nawet do wierzeń starożytnych Hetytów) i prawdopodobnie dopiero tutaj zaczyna się zamieszanie, być może polegające na niezrozumieniu jego wywodu o następującej treści:

„Nie wydaje się, to dziś imieniem bóstwa utworzonym z wyrazu pospolitego „piorun”, zachowanego tylko w polszczyźnie. Stało się raczej odwrotnie: dawna nazwa teologiczna uległa laicyzacji i dała początek terminowi na oznaczenie zjawiska atmosferycznego [a więc równie dobrze Piorun -> piorun], którego niezwykłość nie wymaga komentarza. W językach litewskim i łotewskim ten sam wyraz służy do nazywania i bóstwa, i gromu”. Jak widzimy Gieysztor w żadnym momencie nie stwierdza tu, że nie funkcjonowało u Polan takie imię jak Piorun. Wręcz wskazuje na taką możliwość. Oczywiście bezdyskusyjnym jest, że Aleksander Gieysztor znaczenie słowiańskiego imienia gromowładcy wywodzi od postulowanego rdzenia *per-, ale czy tylko? Czyni to również od takich słów jak „prać/piorę” (tu wyraźnie nie zgadza się z Brucknerem) czyli jednoznacznie związanych z omawianym tutaj Piorunem. Do tego Gieysztor podaje jako możliwe funkcjonowanie u Lechitów takich imion bogów jak Piorunic i Pioruniec. I to nie koniec, badacz ten przytacza nazwę miejscową „Piorunowy Dział” nad Popradem. Rzecz jasna usiłuje odnaleźć i Peruna. Nieco rozpaczliwie poszukując w Polsce imienia Perun podaje nazwę miejscową „Przeginia” opatrując to znamiennymi uwagami: „w Polsce plon poszukiwawczy jest jakby skromniejszy„, „być może” i „strona etymologiczna tego wywodu może budzić wątpliwość”.

10. Andrzej Bańkowski w swoim słowniku etymologicznym języka polskiego z roku 2000 przy haśle PIORUN wskazuje na nazwy odnoszące się do postaci, a więc nie tylko zjawiska:

„uderzeniowy spływ elektryczności z chmury do ziemi, któremu towarzyszy zjawisko optyczne (por. BŁYSKAWICA) i akustyczne (por. GROM, GRZMOT)’ około 1420 (= łacińskie fulmen w „Wokabularzu Trydenckim”), nazwy osobowe: Piorun 1391, Piorunek 1432, Piorunowski 1426, nazwy miejscowe: Piorunkowice około 1300 na Śląsku, Piorunowo 1390 w Wielkopolsce wschodniej, na Mazowszu południowym (dziś Piorunów koło Łaska, koło Turska, koło Błonia sochaczewskiego); wymarłe per-unъ ‚pracz-uderzacz’, reliktowo tylko w polskim (skąd też zapożyczenie do białoruskiego, ukraińskiego), od vb. wymarłego pьr-a-ti, pere-, por. PRAĆ; *per-oun-o-s, skąd też greckie. keraunós ‚piorun’ (już u Homera plēgeìs keraunõi ‚uderzony piorunem’), eufem. zamiast ºperaunós. Stąd też staroruski Perunъ, imię boga piorunów, replika staroszwedzkiego imienia takiego boga (staroislandzki Thor-r) […] W przekleństwach piorun(głównie małopolskich, śląskich pieron, pierón) zwykle za wzorem niemieckim, por. „niech go piorun trzaśnie!” […] ładniej brzmi starsze „bodaj to pioruny biły! (1794); polskim obyczajem piorun eufem. zamiast diabeł (np. idź do pioruna! […])”.

Przy okazji warto zwrócić uwagę na kaszubskie porzekadło „niech to piorën weznie” najwyraźniej odnoszące się do postaci, a nie zjawiska atmosferycznego oraz z kieleckiego: „Zwykle, gdy [Planetnicy] wielkie deszcze spuszczają i bardzo w chmurach zawichrzą, PIORUN goni za niemi aby ich pozabijać, oni zaś co tchu uciekają i kryją się w drzewach” (Kolberg).

11. Poradnia językowa PWN, hasło „piorun i Perun” (22.01.2011), jeden z internautów zadał następujące pytanie:

„Witam. Jaka jest etymologia pospolitego wyrazu piorun? Czy możliwe jest jego pochodzenie, jak to twierdził Bruckner [chwileczkę… Bruckner pisze o bogu Pierkyn-Piorun!!!], od imienia słowiańskiego boga Peruna?”

Odpowiedź:

„Słowa piorun i Perun, w języku prasłowiańskim równobrzmiące, pochodzą od prasłowiańskiego czasownika o znaczeniu ‚bić, uderzać’, nb. spokrewnionego z dzisiejszym czasownikiem prać.”

(Mirosław Bańko, Uniwersytet Warszawski, http://poradnia.pwn.pl/lista.php?id=11777). Czy odpowiedź na to pytanie w świetle powyższych informacji mogła być inna?

12. Strony PWN odnoszące się do zasad pisowni języka polskiego przynoszą jeszcze bardziej niepokojące informacje. Wynika z nich, że polska pisowania „Perun” może być efektem zwyczajnego błędu lub „romantycznego poprawienia” nie na zbyt dostojnie brzmiącego imienia:

Literę е oddajemy przez:
1) je — na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь, np. Елена —Jelena; дует —dujet; объехал —objechał, фельетон —fieljeton;
2) e — po ж, л, ц, ч, ш, щ, np. жена —żena, Лермонтов —Lermontow, цена —cena, Чернышевский —Czernyszewskij, шелест —szelest, щека —szczeka; w nazwiskach obcego pochodzeniaеpo wszystkich spółgłoskach transkrybujemy jakoe, np. Еренбург —Erenburg, Мендельсон —Mendelson;
3) ie — po wszystkich innych spółgłoskach, np. дед — died, семь — siem´, земледелец — ziemledielec [czyli Перун — Pierun ]. ( http://so.pwn.pl/zasady.php?id=629697 )

Z powyższego wynika jasno, iż forma „Perun” w języku polskim jest niezgodna z zasadami transkrypcji z języka rosyjskiego i staroruskiego, a jej prawidłowa forma brzmi bardzo swojsko to jest „Pierun”. W przypadku transkrypcji z współczesnego języka ukraińskiego będzie to już jednak forma poprawna. Mamy więc obecnie do czynienia z wieloma modyfikacjami teonimu: polski Piorun/Pierun/Pieron, białoruski Piarun, ukraiński Perun i rosyjski Pierun.


Pierun-Perun-Piorun_iko.jpg

Zapis słowa „Perun” w alfabecie cerkiewnosłowiańskim.

Cóż więcej dodać? Może tylko to, że niektórzy badacze na podstawie opracowanych śladów mitologicznych stwierdzają na terenie Słowiańszczyzny istnienie boga gromowładnego kodowanegoimieniem Perun. Jest to więc, w przypadku terenu innego niż dawna Ruś kijowska pisownia umowna. Żaden z szanujących się badaczy nigdy nie ogłosi, że u Słowian tylko pod takim imieniem czczono Gromowładcę. Ba, uzasadnione są przypuszczenia, że pierwsi XIX-wieczni badacze imię Perun po prostu źle zapisali wyrzucając z niego samogłoskę „i”. Uwzględniając powyższe dane to najwyraźniej Perun (w wymowie twardej) może być formą współczesną, a nie odwrotnie. Dlaczego w takim razie wciąż wysnuwa się w Polsce przedziwne wnioski, że jakoby „jego [Peruna] nazwa została przez Polan sprofanowana i dziś funkcjonuje po prostu jako „piorun” (wymowny przykład za forum internetowym Paranormalium)? Przypomnijmy więc: imiona gromowładnego boga Polan w naszej tradycji (prócz imienia Jasz i Jesza) to przede wszystkim PIORUN, Pierun, Pieron lub Grom.

 

liniaszara.jpg

Wykorzystana literatura:

– Dziady. Teatr święta zmarłych, Leszek Kolankiewicz, Słowo / Obraz Terytoria, Gdańsk 1999.
– Aleksander Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 1986.
– Andrzej Bańkowski, Słownik Etymologiczny Języka Polskiego, PWN 2000.
– Aleksander Bruckner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Wiedza Powszechna 1989.
– Jacek Dobrowolski, Dziady czyli nie wszystko, Miesięcznik „Teatr” nr 11 i 12/2000.
– Jan Karłowicz, Opis ziem zamieszkanych przez Polaków, Warszawa 1904.
– Poradnia Językowa Wydawnictwa Naukowego PWN.

 

Źródło: http://www.bogowiepolscy.net/piorun.html

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s