Praojczyzna Słowian cz. 5


PRAOJCZYZNA SŁOWIAN
ZBIÓR WYPOWIEDZI pod redakcją WITOLDA MAŃCZAKA
Źródło: http://www.staff.amu.edu.pl/~anthro/slavia/welcome.html

Archeologiczne rekonstrukcje procesu etnogenezy Słowian a ustalenia antropologii fizycznej

Problem etnogenezy Słowian budził i nadal budzi duże zainteresowanie badaczy reprezentujących różne dziedziny antropologii ogólnej. Wywołuje on także bardzo ożywione dyskusje, prowadzone w ramach danej dziedziny lub między przedstawicielami różnych dziedzin nauk historycznych, biologicznych, społecznych itp. W chwili obecnej obserwujemy bardzo nasiloną dyskusję pomiędzy archeologami, którzy toczą ostry spór na temat etnogenezy Słowian. Uważam, że spór ten tylko pośrednio dotyczy problemu etnogenezy Słowian. Jest to spór głównie o to, jak uprawiać współczesną archeologię, czy może lepiej prahistorię. Jest to spór o to, jakie należy przyjmować metodologiczne podstawy analizy źródeł archeologicznych, jak budować ujęcia syntetyczne i analityczne, a następnie, jak łączyć bądź weryfikować uzyskiwane informacje z wynikami innych dyscyplin badających społeczeństwa pradziejowe i wczesnohistoryczne. Z tego też powodu antropolodzy fizyczni – oraz jak sądzę także inni przedstawiciele dyscyplin tradycyjnie współpracujących z archeologią – jako odbiorcy wyników badań i ustaleń dokonywanych na gruncie archeologii są zainteresowani tym, w jakim kierunku zmierza współczesna archeologia, jak te zmiany mogą ułatwić wzajemną współpracę.

Z powyżej przedstawionych powodów uważam więc, że tworzone przez archeologów wizje przebiegu procesu etnogenezy Słowian są tylko jednymi z wielu zgłaszanych propozycji i muszą konkurować z propozycjami sugerowanymi bądź wysuwanymi przez przedstawicieli wielu różnych dyscyplin antropologii ogólnej. Dodatkowo przyjmowane przez archeologów założenia wyjściowe oraz ustalenia końcowe zawarte w prezentowanych ujęciach rekonstrukcji procesu etnogenezy Słowian nie mogą być sprzeczne z ustaleniami innych dziedzin badających społeczeństwa pradziejowe wczesnohistoryczne, co niestety się zdarza. Tymczasem w ujęciach podręcznikowych, artykułach naukowych, pracach popularnonaukowych, notach encyklopedycznych czy katalogach wystaw podaje się archeologiczną propozycję rekonstrukcji procesu etnogenezy Słowian jako jedyną, często z zaznaczeniem, że różne ustalenia – oczywiście wybrane przez archeologa z pewnego zbioru poglądów prezentowanych przez badaczy z innych dyscyplin antropologii ogólnej – potwierdzają w pełni ustalenia danej grupy archeologów.

Dalszy ciąg swojej wypowiedzi ograniczę tylko do zagadnień związanych z praktykami wykorzystywania lub odrzucania w archeologicznych ujęciach procesu etnogenezy Słowian ustaleń dokonywanych na gruncie antropologii fizycznej. Przedstawiciele autochtonicznej koncepcji procesu etnogenezy Słowian dość często odwołują się do ustaleń antropologicznych, ale tylko tych, które powstały na gruncie typologicznej koncepcji rasy; koncepcji, która w antropologii fizycznej od dawna zaliczana jest do ujęć o znaczeniu historycznym. Zwolennicy poglądów K. Godłowskiego uważają natomiast, podobnie jak to przedstawiał K. Godłowski (1979), że

„…demografia, jak antropologia są tymi dziedzinami studiów nad początkami Słowian, w których wnioskowanie jest obciążone zbyt wielką liczbą hipotetycznych niesprawdzalnych założeń, żeby można było z tego wywieść argumentację w pełni rozstrzygalną” (M. Parczewski 2000, s. 468).

Oczywiście, trudno dyskutować z tego typu poglądami. Warto jednak zadać pytanie: dlaczego takie poglądy powstają?

Główne założenie koncepcji K. Godłowskiego mówi, „że nie odgrywający dotąd większej roli zajmujący raczej niewielki obszar lud zaczyna nagle robić olśniewającą karierę historyczną rozprzestrzenia się w bardzo szybkim tempie na terenach przekraczających wielokrotnie obszar jego pierwotnego zasiedlenia. W przypadku Słowian sytuacja taka wystąpiła jednak ze szczególną jaskrawością” (K. Godłowski 1979, s. 7). Z demograficznego punktu widzenia należało więc zadać pytanie: jakie czynniki (biologiczne, kulturowe, społeczne) sprawiły, że zdolność do przyrostu liczebnego grupy wyjściowej tak nagle wzrosła. Co takiego stało się z reprodukcją biologiczną w liczącej -według założeń K. Godłowskieg – 300 tys. grupie Słowian, że zdolna była ona osiągnąć po 400 – 500 latach liczebność sięgającą według szacunków H. Łowmiańskiego 7 300 tys. osób. Pytanie to powstało w związku z badaniami S. Kurnatowskiego (1977). Oceniając wyniki tych badań, K. Godłowski (1979, s. 6) stwierdził, że

„…opierają się one na zbyt wielkiej ilości niepewnych danych i założeń, jeśli chodzi o obliczenie gęstości zaludnienia w oparciu o źródła archeologiczne, jak również w odniesieniu do mechanizmów rządzących rozrodczością populacji ludzkich znajdujących się w okresie gwałtownej ekspansji oraz ich zdolności asymilacyjnych”.

K. Godłowski nie przedstawił, niestety, żadnych przekonujących danych, świadczących o biologicznych możliwościach „gwałtownej ekspansji” populacji słowiańskich oraz modelu „mechanizmu rządzącego rozrodczością” tych populacji. Pisałem o tym w1992 roku (J. Piontek 1992) twierdząc, że stanowisko K. Godłowskiego jest zrozumiałe z co najmniej dwóch powodów. Po pierwsze, zagadnienia te stanowią klasyczny problem biologii i ekologii człowieka, a więc nie mieszczą się w problematyce rozważanej przez archeologię. Po drugie, na podstawie formalnotypologicznej analizy źródeł archeologicznych (a taki charakter ma opracowanie K. Godłowskiego) nie można zbudować ani modelu procesu rozwoju grupy ludzkiej, ani rozważyć modelu rozrodczości populacji, nawet przy założeniu, że organizatorami tych procesów są czynniki pozabiologiczne. Teza o „gwałtownej ekspansji” populacji słowiańskich jest wysoce spekulatywna i nie może wynikać z analiz źródłoznawczych, gdyż w badaniach tych nie precyzuje się, jak z poziomu analizy archeometrycznej (formalnoopisowej) przechodzi się do poziomu analizy strukturalnej i procesualnej (wyjaśniającej). Przejście to wymaga albo zbudowania teoretycznego modelu badanego zjawiska (procesu), albo odwołania się do istniejących już ustaleń teoretycznych, w tym przypadku do ustaleń dokonywanych na gruncie ekologii człowieka (biodemografii). K. Godłowski (1979, s. 6) w podsumowaniu oceny analiz paleodemograficznych stwierdza, że

„…w chwili obecnej mamy tu więc do czynienia z równaniem o wielu niewiadomych niż z argumentami, jakie mogą poważnie zaważyć na szali dyskusji na temat pierwotnych siedzib Słowian”.

Diagnoza ta wymaga krótkiego komentarza. Otóż rzeczywiście, w badaniach populacyjnych (badaniach prowadzonych przez przedstawicieli nauk ścisłych) należy posługiwać się zależnościami ogólnymi, opisanymi w postaci równań ujmujących relacje między wieloma zmiennymi. Należy jednak postawić pytanie, jakie zmienne są poszukiwane (niewiadome), a jakie są możliwe do określenia (zbadania). Zmienną poszukiwaną w interesujących nas badaniach była wielkość wyjściowa populacji Słowian (S. Kurnatowski 1977, J. Piontek 1992). Zmienną, która mogła być zrekonstruowana, była zmienna określająca wielkość populacji Słowian około 1000 roku, gdyż jej wyznaczenie poprzedzone było oceną struktury społeczno-gospodarczej systemu słowiańskiego, warunkującego poziom gęstości populacji w danych warunkach otoczenia systemu.

Szacunki gęstości zaludnienia terenów słowiańskich około 1000 roku, bez względu na ich wartość poznawczą i stopień dokładności rekonstrukcji tej zmiennej, nie mogą być weryfikowane wynikami badań archeologicznych prowadzonych przez K. Godłowskiego, gdyż badań ilościowych, w szczególności w odniesieniu do wielkości i gęstości populacji, nie można dokonywać za pomocą formalnotypologicznej analizy form ceramicznych czy przedmiotów metalowych. W analizach tych, zapewne ważnych dla archeologii, nie ukazuje się jednak, jaki jest związek i istotność analizowanych faktów z elementami systemu społeczno-kulturowego, tj. nie testuje się tego, w jakim stopniu obraz struktury systemu społeczno-kulturowego rekonstruowany „archeologicznie” przystaje do struktury systemu rzeczywistego. Próby takich ujęć powstają na gruncie archeologii, ale wykorzystują one inne niż przyjmowane przez K. Godłowskiego założenia teoretyczno-metodyczne badań.

Otóż uważamy, że aby wykazać trafność hipotezy K. Godłowskiego, należałoby przedstawić takie argumenty, które tłumaczyłyby przyczyny zmian systemie reprodukcyjnym populacji słowiańskich; zmian umożliwiających nagły wzrost dynamiki biologicznej i możliwości ekspansji terytorialnej. Niestety, argumentów takich nie znajdujemy w omawianej rekonstrukcji procesu migracji i rozsiedlenia Słowian.

Prezentowane przez archeologów rekonstrukcje procesu etnogenezy Słowian opierają się na analizie przedmiotowych wytworów kulturowych, która dostarcza argumentów według jednych na korzyść autochtonicznej, według innych allochtonicznej koncepcji. Na podstawie tej analizy konstruuje się poglądy na temat tego, kto był twórcą tych przedmiotowych wytworów kulturowych (por. H. Mamzer 1999). Jak nam wszystkim wiadomo, zróżnicowaniem cech biologicznych populacji pradziejowych zajmuje się antropologia fizyczna. Na podstawie tych cech można podejmować próby oceny podobieństwa biologicznego między populacjami. Oczywiście, prób takich można dokonywać wówczas, gdy dysponujemy odpowiednio licznym i zróżnicowanym zbiorem danych. Zróżnicowanie takie zostało opisane w odniesieniu do populacji z okresu wczesnego średniowiecza i w europejskim piśmiennictwie antropologicznym można odszukać dużą liczbę prac na ten temat. Prace te zostały wykonane przy wykorzystaniu bardzo zróżnicowanych zestawów cech morfologicznych, przy zastosowaniu nowoczesnych metod analizy wielocechowej, na odpowiednio licznych zbiorach szkieletów itp., ale jak dotąd nie zostały one uwzględnione w prezentowanych ujęciach archeologicznych.

W odniesieniu do okresu rzymskiego antropologia fizyczna dysponuje bardzo małą bazą źródłową z interesujących nas obszarów i do niedawna brak było możliwości wypowiadania się na temat cech biologicznych ludności z tego okresu dziejów. Jednakże ostatnio publikowane wyniki badań dotyczące charakterystyki antropologicznej ludności Lubelszczyzny z młodszego okresu rzymskiego (W. Kozak-Zychman 1996) oraz uzyskane wyniki badań na temat zróżnicowania cech odontologicznych ludności kultury wielbarskiej i czerniachowskiej (W. Kozak-Zychman, S. Segeda, 1994, S. Segeda, J. Piontek, A. Rewekant, w przygotowaniu do druku) wskazują, że:

„…zarówno ludność kultury wielbarskiej, jak i czerniachowskiej wykazuje duże podobieństwo do ludności grupy masłomęckiej z Lubelszczyzny […]. Można wręcz stwierdzić, iż ludność ta, chociaż zróżnicowana, jest morfologicznie niemal nierozróżnialna. Okazało się, iż uwzględnione w opracowaniu cechy, opisujące morfologię czaszki oraz morfologię szkieletu pozaczaszkowego, w słabym stopniu rozdzielają porównywane ugrupowania kulturowe. Oznacza to, iż nie niosą one ze sobą wyraźnych treści etnicznych” (W. Kozak-Zychman 1996, s. 56).

Podobne wyniki badań przyniosły analizy zróżnicowania odontologicznego (W. Kozak-Zychman, S. Segeda, 1994, S. Segeda, J. Piontek, A. Rewekant, w przygotowaniu do druku).

Na temat stopnia zróżnicowania genetycznego tych grup oraz zróżnicowania genetycznego ludności z okresu rzymskiego i wczesnego średniowiecza z Europy Środkowej antropolodzy wypowiedzą się zapewne już za kilka lat, po pełnym wdrożeniu badań tzw. „starego DNA”, czyli uzyskaniu informacji o genetycznym, a nie tylko morfologicznym, zróżnicowaniu tej ludności (w badaniach tych można wykorzystać nawet bardzo słabo zachowane materiały szkieletowe, co gwarantuje uzyskanie dużej próby danych). Tak więc zwracam się do kolegów archeologów, aby jak ich koledzy z innych krajów, podjęli próbę zbudowania wspólnego z antropologami programu badawczego, opierającego się na wykorzystaniu nowych możliwości, jakie daje współczesna biologia molekularna.

Oczywiście, nie namawiam kolegów archeologów do zaniechania bardzo ważnych dyskusji nad własnym warsztatem badawczym. Warto jednak zadać pytanie: czy te dyskusje muszą być prowadzone w związku z etnogenezą Słowian?

Bibliografia

Godłowski K. 1979. Z badań nad zagadnieniem rozprzestrzenienia Słowian w V – VII w. n.e. Kraków.

Kozak-Zychman W. 1996. Charakterystyka antropologiczna ludności Lubelszczyzny z młodszego okresu rzymskiego. Wydawnictwo UMCS, Lublin.

Kozak-Zychman W., Segeda S. 1994. Wyniki wstępnej analizy kraniologicznej i odontologicznej ludności grupy masłomęckiej. Annales Universitatis Marie Curie-Skłodowska, 49, s. 213 – 247.

Kurnatowski S. 1977. Nowsze teorie na temat pierwotnych siedzib Słowian wświetle analizy paleodemograficznej. „Slavia Antiqua”, 24, s. 17 – 38.

Mamzer H. 1999. Problem etniczności w archeologii. „Slavia Antiqua”, 40, s. 169 – 201.

Parczewski M. 2000. Głos w dyskusji [w:] Archeologia i prahistoria polska w ostatnim półwieczu. M. Kobusiewicz, S. Kurnatowski (red.), s. 467-468. Wydawnictwo PTPN, Poznań.

Piontek J. 1992. Zastosowanie modelu paleodemograficznego do rekonstrukcji historycznego procesu etnogenezy Słowian. Acta Universitatis Lodziensis, Folia Archaeologica, 16, s. 285 – 299.

Segeda S., Piontek J., Rewekant A. 2000. Zróżnicowanie odontologiczne ludności kultury wielbarskiej. Maszynopis.

Janusz Piontek
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Wydział Biologii, Instytut Antropologii
ul. Fredry 10
61-701 Poznań

piontek@emu.edu.pl

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s